Μυθική Θεσσαλία [2]: Έλλην και Ελλάς, Τιτανομαχία, Προμηθέας, Κατακλυσμός, από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου

 

Μυθική Θεσσαλία [2]: Έλλην και Ελλάς, Τιτανομαχία, Προμηθέας, Κατακλυσμός

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου

   

Ρούμπενς: Τιτανομαχία

Έλληνας και Ελλάδα στη θεσσαλική μυθολογία: Τα κύρια γένη της μυθικής Θεσσαλίας ήταν αυτό των Κενταύρων και τα τρία του Αιόλου, δηλαδή των Φερών, της Φυλάκης και της Αθαμανίας. Σύμφωνα με την μυθική γενεαλογία των πρώτων ανθρώπων της Ελλάδας, οι γενεές αυτές ήταν οι πρώτοι άνθρωποι όλου του κόσμου, που εμφανίστηκαν μετά την Τιτανομαχία. Έτσι στη Θεσσαλία θα συναντήσουμε για πρώτη φορά το όνομα Έλληνας και Ελλάδα που χαρακτήρισαν έκτοτε όλο το έθνος μας. Για την πρώτη αυτή χρονολογικά γενιά ας δούμε μερικά στοιχεία.

 

   Η Τιτανομαχία: Στη Θεσσαλία έχουμε το επίκεντρο της σύγκρουσης θεών και Τιτάνων. Λέγεται ότι οι Τιτάνες είχαν στην κατοχή τους το Νότο, με κέντρο την Όθρη, ενώ οι θεοί τον Βορρά με τον Όλυμπο. Ο πόλεμος περιλάμβανε και εκτίναξη βράχων και βουνών ακόμη, εναντίον των αντιπάλων. Έτσι ''δημιουργήθηκαν'' τα μικρότερα βουνά της περιοχής (Τίτανος, Φυλλίειον, Χαλκοδόνιον, Ερημών, κ.α.). Στο τέλος επικράτησαν βέβαια οι δώδεκα θεοί του Ολύμπου, ρίχνοντάς τους Τιτάνες στα Τάρταρα, κι έτσι έγιναν κυρίαρχοι του κόσμου. Δυο όμως απ’ τους Τιτάνες που επέζησαν της σύγκρουσης, τους τιμώρησαν οι Ολύμπιοι εξοβελίζοντάς τους στα όρια του τότε γνωστού κόσμου. Τον Άτλαντα στη απώτατη, τότε γνωστή, Δύση (Β.Α. Αφρική) έχοντας για αιώνια τιμωρία το να κουβαλά στους ώμους τους τον ουρανό και τον Προμηθέα στην απώτατη Ανατολή (Καύκασο) με τη γνωστή τιμωρία του: 

   

  δεμένος σε βράχο χειροπόδαρα να υποφέρει τους πόνους από τα ραμφίσματα του αετού, τιμωρούμενος για τη βοήθεια που έδωσε στο ανθρώπινο γένος. Ευτυχώς όμως γι’ αυτόν ο Ηρακλής κατόρθωσε να τον απελευθερώσει¹. Ας δούμε όμως και την επίδραση στην ανθρώπινη Ιστορία των Τιτάνων Προμηθέα και Επιμηθέα.

   

Επιμηθέας και Πανδώρα

   ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ-ΕΠΙΜΗΘΕΑΣ²: Ο Επιμηθέας ήταν γιος του Τιτάνα Ιαπετού ³. Αδέρφια του ήταν οι Προμηθέας, Άτλας και Μενοίτιος. Το όνομά του ταυτίστηκε από την αρχαιότητα, με τον άνθρωπο που δεν προνοεί, τον απερίσκεπτο (επί + μήδομαι= σκέπτομαι μετά), αυτός που βγάζει τα συμπεράσματα, μετά το γεγονός. Σε σύγχρονη γλώσσα θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε "ο εμπειρογνώμων". Αυτός μαζί με τον αδελφό του Προμηθέα έπαιξαν σημαντικό ρόλο για την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Όταν τους ανατέθηκε να δώσουν στο κάθε ον τα χαρακτηριστικά που έπρεπε να έχει, ο Επιμηθέας έπεισε τον αδελφό του να του επιτρέψει να αναλάβει μόνος αυτήν την εργασία. Έτσι ο Επιμηθέας ονομάτισε και έδωσε στο κάθε ον τα χαρακτηριστικά που ήθελε ο ίδιος, με τρόπο ώστε να μην μπορούν να αλληλοκαταστραφούν. Όταν έφτασε, στο τέλος, η ώρα του Ανθρώπου, δεν είχε να του δώσει τον κατάλληλο εξοπλισμό, παρά λίγες τρίχες και ανίσχυρα νύχια. Εξαιτίας του λάθους αυτού, ο Προμηθέας ανέλαβε την προστασία του Ανθρώπου, κλέβοντας από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την έντεχνη σοφία μαζί με την φωτιά. Κατά τα πρώτα χρόνια της ανθρωπότητας, ο Επιμηθέας έγινε βασιλιάς της πόλης Σικυώνας. Έτσι, ο Δίας, για να τον εκδικηθεί, έστειλε σε αυτόν την Πανδώρα με το κουτί της. Ο Επιμηθέας, αν και είχε συμβουλευτεί από τον αδερφό του να μην δεχτεί τίποτα από τον "πατέρα των θεών", δέχτηκε να παντρευτεί την Πανδώρα. Μαζί της έκανε μια κόρη, την Πύρρα μέλλουσα σύζυγο του Δευκαλίωνα. Μετά τον Κατακλυσμό, ο Δίας κατακεραύνωσε τον Επιμηθέα στέλνοντάς τον στον Έρεβο, μαζί με τον αδελφό του Μενοίτιο.

   

Ρούμπενς: Δευκαλίων και Πυρρά

Δευκαλίων και Πύρρα: Μετά την τιμωρία των Τιτάνων, που θεωρήθηκαν προστάτες του ανθρώπινου γένους, οι άνθρωποι έγιναν τόσο κακοί που ο κυρίαρχος πια του κόσμου Δίας, αποφάσισε να τους εξαφανίσει με κατακλυσμό⁴. Τότε ο Προμηθέας συμβούλεψε το Θεσσαλό γιο του Δευκαλίωνα να κατασκευάσει μια κιβωτό για να σωθεί⁵. Όταν άρχισε να βρέχει κλείστηκε με τη γυναίκα του Πύρρα (που ήταν κόρη του Επιμηθέα και της Πανδώρας) στην κιβωτό μαζί με τα απαραίτητα τρόφιμα και εφόδια. Ο Δίας έριχνε ασταμάτητα βροχή και τα ποτάμια και τα ρέματα ξεχείλισαν και παρέσυραν τα πάντα θανατώνοντας όλους τους ανθρώπους και τα ζωντανά. Οι πόλεις χάθηκαν κάτω από τόνους υδάτων και μόνο κάποιες κορυφές βουνών ξεχώριζαν στην απέραντη θάλασσα που δημιουργήθηκε. Εννιά μέρες μετά το σταμάτημα των βροχών και η κιβωτός ακόμα επέπλεε πάνω στα νερά. Στο τέλος της ένατης μέρας το σκάφος προσάραξε στο όρος Όθρυς της Θεσσαλίας (κατ’ άλλες πηγές στον Παρνασσό ή στον Άθω). Αφού τραβήχτηκαν τα νερά ο Δευκαλίων και η Πύρρα βγήκαν στην ξηρά και έκαναν θυσία στο Δία για να τον ευχαριστήσουν. Ο Ζευς δέχτηκε με χαρά τη θυσία τους και, ικανοποιημένος καθώς ήταν, τους ζήτησε να του πουν ποια χάρη ήθελε να τους την πραγματοποιήσει. Τότε το ζευγάρι ζήτησε ανθρώπους και ο Δίας το αποδέχτηκε. Τους είπε λοιπόν να έχουν σκεπασμένα τα πρόσωπά τους και να παίρνουν λιθάρια από τη γη, τα οποία θα έπρεπε να τα πετάνε πίσω τους χωρίς να γυρίσουν και να κοιτάξουν. Έτσι κι έγινε, όπου έριχνε τις πέτρες ο Δευκαλίων, η γη έβγαζε άνδρες και όπου η Πύρρα, ξεφύτρωναν γυναίκες. Απ’ τα λιθάρια της γης βγήκε ένας καινούριος λαός, αυτός που θα ονομαστεί «Έλληνες». Από την πρώτη πέτρα που πέταξε ο Δευκαλίωνας προήλθε ο Έλλην, γενάρχης των Ελλήνων. Τα υπόλοιπα παιδιά του ήταν ο Αμφικτύων, η Πρωτογένεια, η Μελανθώ, ο Πρόνοος, η η Πανδώρα (η νεότερη) και η Θυία Νύμφη.Οι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν από τις πέτρες ονομάστηκαν λαός, δηλαδή οι άνθρωποι που γεννήθηκαν από τις πέτρες (λας=πέτρα, στα αρχαία Ελληνικά).Ο Δευκαλίων έκτισε πρώτος ιερά για τους θεούς και ίδρυσε τις πρώτες πόλεις. Επίσης θεωρείται ο πρώτος βασιλιάς μεταξύ των ανθρώπων, το βασίλειο του οποίου μάλιστα τοποθετείται κάπου στη Φθία (μεταξύ Υπέρειας Κρήνης και των βόρειων πλαγιών της Όθρης, πιθανότατα στη θέση Χτούρι). Άρα σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία η Θεσσαλία θεωρείται πρωταρχική κοιτίδα του Ελληνισμού. Παιδιά του Δευκαλίωνα και της Πύρρας ήταν: πρωτότοκος ο Έλλην, που βασίλεψε στην πόλη Ελλάς της Θθίας ή Αχαϊας Φθιώτιδας, δεύτερος ο Αμφικτύων (είναι αυτός που πρώτος οργάνωσε τα «κοινά» των ιερών τόπων που ονομάστηκαν αργότερα Αμφικτυονίες) και τέλος οι τέσσερις κόρες τους: Πρωτογένεια, Μελάνθεια, Θυία και Πανδώρα (αυτή η τελευταία ονομάστηκε έτσι προς τιμήν της γιαγιάς της).

  Αξίζει να αναφερθεί ότι η Πανδώρα απέκτησε απ’ το Δία έναν γιο που ονομάστηκε Γραικός και ότι απ’ το όνομά του προήλθε το δεύτερο όνομα των Ελλήνων: Γραικοί, Greece, κ.α. Παιδιά του Έλληνα τέλος ήταν οι Δώρος (γενάρχης των Δωριέων), Ξούθος (γενάρχης Ιώνων) και Αίολος (γενάρχης των Αιολέων). Βλέπουμε ότι, τουλάχιστον μυθολογικά, και οι τρεις φυλές των αρχαίων Ελλήνων κατάγονταν από τη Θεσσαλία. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η κατοικία των δώδεκα θεών τοποθετείται στα όρια της Θεσσαλίας, στο βορειοανατολικότερο σημείο της, στον Όλυμπο.

   Η μυθική καταγωγή του αθλητισμού: Η κόρη του Δευκαλίωνα, Πρωτογένεια, γέννησε τον Αέθλιο που τιμόνταν στην αρχαιότητα ως προστάτης των αγώνων και των εορτών του ελληνικού έθνους. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι και οι αθλητικοί αγώνες της αρχαιότητας είχαν τη ρίζα τους στη Θεσσαλία (εξηγείται και ετυμολογικά: Αέθλιος/ άθλος/ αθλητής/ άθλημα / αθλητισμός).

Παράθεμα Απολλόδωρος, βιβλιοθήκη: Διήγηση για το Δευκαλίωνα

και τους απογόνους του

    [Α 7,2] Προμηθέως δὲ παῖς Δευκαλίων ἐγένετο. οὗτος βασιλεύων τῶν περὶ τὴν Φθίαν τόπων γαμεῖ Πύρραν τὴν Ἐπιμηθέως καὶ Πανδώρας, ἣν ἔπλασαν θεοὶ πρώτην γυναῖκα. ἐπεὶ δὲ ἀφανίσαι Ζεὺς τὸ χαλκοῦν ἠθέλησε γένος, ὑποθεμένου Προμηθέως Δευκαλίων τεκτηνάμενος λάρνακα, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἐνθέμενος, εἰς ταύτην μετὰ Πύρρας εἰσέβη. Ζεὺς δὲ πολὺν ὑετὸν ἀπ᾽ οὐρανοῦ χέας τὰ πλεῖστα μέρη τῆς Ἑλλάδος κατέκλυσεν, ὥστε διαφθαρῆναι πάντας ἀνθρώπους, ὀλίγων χωρὶς οἳ συνέφυγον εἰς τὰ πλησίον ὑψηλὰ ὄρη. τότε δὲ καὶ τὰ κατὰ Θεσσαλίαν ὄρη διέστη, καὶ τὰ ἐκτὸς Ἰσθμοῦ καὶ Πελοποννήσου συνεχέθη πάντα. Δευκαλίων δὲ ἐν τῇ λάρνακι διὰ τῆς θαλάσσης φερόμενος <ἐφ᾽> ἡμέρας ἐννέα καὶ νύκτας <τὰς> ἴσας τῷ Παρνασῷ προσίσχει, κἀκεῖ τῶν ὄμβρων παῦλαν λαβόντων ἐκβὰς θύει Διὶ φυξίῳ. Ζεὺς δὲ πέμψας Ἑρμῆν πρὸς αὐτὸν ἐπέτρεψεν αἱρεῖσθαι ὅ τι βούλεται· ὁ δὲ αἱρεῖται ἀνθρώπους αὐτῷ γενέσθαι. καὶ Διὸς εἰπόντος ὑπὲρ κεφαλῆς ἔβαλλεν αἴρων λίθους, καὶ οὓς μὲν ἔβαλε Δευκαλίων, ἄνδρες ἐγένοντο, οὓς δὲ Πύρρα, γυναῖκες. ὅθεν καὶ λαοὶ μεταφορικῶς ὠνομάσθησαν ἀπὸ τοῦ λᾶας ὁ λίθος. γίνονται δὲ ἐκ Πύρρας Δευκαλίωνι παῖδες Ἕλλην μὲν πρῶτος, ὃν ἐκ Διὸς γεγεννῆσθαι <ἔνιοι> λέγουσι, <δεύτερος δὲ> Ἀμφικτύων ὁ μετὰ Κραναὸν βασιλεύσας τῆς Ἀττικῆς, θυγάτηρ δὲ Πρωτογένεια, ἐξ ἧς καὶ Διὸς Ἀέθλιος.

   [Α 7,3] Ἕλληνος δὲ καὶ νύμφης Ὀρσηίδος Δῶρος Ξοῦθος Αἴολος. αὐτὸς μὲν οὖν ἀφ᾽ αὑτοῦ τοὺς καλουμένους Γραικοὺς προσηγόρευσεν Ἕλληνας, τοῖς δὲ παισὶν ἐμέρισε τὴν χώραν· καὶ Ξοῦθος μὲν λαβὼν τὴν Πελοπόννησον ἐκ Κρεούσης τῆς Ἐρεχθέως Ἀχαιὸν ἐγέννησε καὶ Ἴωνα, ἀφ᾽ ὧν Ἀχαιοὶ καὶ Ἴωνες καλοῦνται, Δῶρος δὲ τὴν πέραν χώραν Πελοποννήσου λαβὼν τοὺς κατοίκους ἀφ᾽ ἑαυτοῦ Δωριεῖς ἐκάλεσεν, Αἴολος δὲ βασιλεύων τῶν περὶ τὴν Θεσσαλίαν τόπων τοὺς ἐνοικοῦντας Αἰολεῖς προσηγόρευσε, καὶ γήμας Ἐναρέτην τὴν Δηιμάχου παῖδας μὲν ἐγέννησεν ἑπτά, Κρηθέα Σίσυφον Ἀθάμαντα Σαλμωνέα Δηιόνα Μάγνητα Περιήρην, θυγατέρας δὲ πέντε, Κανάκην Ἀλκυόνην Πεισιδίκην Καλύκην Περιμήδην. Περιμήδης μὲν οὖν καὶ Ἀχελῴου Ἱπποδάμας καὶ Ὀρέστης, Πεισιδίκης δὲ καὶ Μυρμιδόνος Ἄντιφος καὶ Ἄκτωρ.

   [Α 7,5] Καλύκης δὲ καὶ Ἀεθλίου παῖς Ἐνδυμίων γίνεται, ὅστις ἐκ Θεσσαλίας Αἰολέας ἀγαγὼν Ἦλιν ᾤκισε. λέγουσι δὲ αὐτόν τινες ἐκ Διὸς γενέσθαι. τούτου κάλλει διενεγκόντος ἠράσθη Σελήνη, Ζεὺς δὲ αὐτῷ δίδωσιν ὃ βούλεται ἑλέσθαι· ὁ δὲ αἱρεῖται κοιμᾶσθαι διὰ παντὸς ἀθάνατος καὶ ἀγήρως μένων.

1. Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης.

2. Κατά τον Αυγουστίνο Ιππώνος (Ιερός Αυγουστίνος), ο Δευκαλίων και ο Προμηθέας ήταν σύγχρονοι του Μωυσή

3. Ταυτίζεται με τον Ιάφεθ, γιο του Νώε, της Παλαιάς Διαθήκης.

4. Εδώ υπονοείται η εποχή της τήξης των παγετώνων της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης που έδωσε τη σημερινή περίπου μορφή στη χώρα μας.

5. Η παράδοση πολλών πολιτισμών κυρίως της Μεσοποταμίας, αλλά ακόμα και αυτοχθόνων της Αμερικής περιλαμβάνει τον κατακλυσμό που επιβεβαιώνεται με αρχαιολογικά ευρήματα που μαρτυρούν ότι αυτό συνέβη περί το 2000 π.Χ. Η γνωστότερη εκδοχή για τα γεγονότα του κατακλυσμού είναι της Παλαιάς Διαθήκης (η ιστορία του Νώε – Γένεση στ΄ κεφάλαιο).