Η Εστία από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Εστία

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Θυσία στην Εστία [Γκόγια]

  ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ: Η Εστία ήταν η θεά της εστίας, της οικιακής ζωής και της οικογένειας, η οποία λάμβανε πάντα την πρώτη προσφορά σε κάθε θυσία στο σπιτικό, αλλά δεν είχε στην Ελλάδα δημόσια λατρεία. Ήταν δηλαδή οικιακή θεότητα. Στη Ρώμη η αντίστοιχή της Βέστα, που προσωποποιούσε τη δημόσια εστία, έδενε τους Ρωμαίους με μια μορφή εκτεταμένης οικογένειας. Το όνομά της σημαίνει “σπίτι και εστία”, δηλαδή το σπιτικό και τους κατοίκους του [οικογένεια μα και οι δούλοι της]. Η Εστία συμβόλιζε ακόμη τη συμμαχία μεταξύ των αποικιών και των μητροπόλεών τους. Το όνομά της ετυμολογείται από το «εστάναι», ή από το «εύω» (ανάβω), και προέρχεται από πρωτο-ελληνική «εφέστια» θεότητα¹ του ολυμπίου πανθέου την ίδια εποχή που στον Ελληνικό κόσμο κορυφώνεται η θεσμική σύνδεση Οίκου και Πόλεως.

Francois-Andre Vincent, Apollo and Vesta, 18ος αιώνας

  ΓΕΝΝΗΣΗ: Η Εστία ήταν η μεγαλύτερη κόρη της Ρέας και του Κρόνου και αδελφή των: Δία, Ήρας, Άδη, Ποσειδώνα και Δήμητρας. Αρχικά εντασσόταν στους Δώδεκα Ολύμπιους, αλλά αργότερα αντικαταστάθηκε από το Διόνυσο. Οι βωμοί της περιελάμβαναν κάθε οικογενειακή εστία. Αμέσως μετά την γέννησή τους, ο Κρόνος κατάπιε την Εστία και τα αδέρφια της εκτός από τον Δία, ο οποίος αργότερα τους διέσωσε και τους οδήγησε σε πόλεμο εναντίον του Κρόνου και των άλλων Τιτάνων. Η Εστία, σαν την Αθηνά και την Άρτεμη, ορκίστηκε να παραμείνει για πάντα παρθένα και αρνήθηκε την αγάπη του Ποσειδώνα και του Απόλλωνα. Κάποτε κινδύνευσε να βιαστεί από τον Πρίαπο, μια μικρή θεότητα της γονιμότητας, αλλά σώθηκε από το ογκάνισμα ενός γαϊδάρου.

Νόμισμα του Νέρωνα με ανάγλυφο ναό της Εστίας

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ: Η Εστία θεωρήθηκε σεβάσμια «παρθένα» Θεά, η μετέχουσα στην δημιουργία όχι ανθρώπων, αλλά Οίκων ανθρώπων. Εξέφραζε την ευγένεια, την αρμονική συμβίωση, την ανθρώπινη αφιέρωση σε σκοπούς, την οικογένεια, την φροντίδα, την ασυλία και την ελπίδα για συνέχιση των γενεών και τη διαιώνιση των Ελλήνων. Οι ναοί οι αφιερωμένοι στη λατρεία της θεάς ήταν κατά κανόνα κυκλικοί. Η Εστία ήταν προστάτιδα των σπιτικών, γι΄ αυτό και οι επικλήσεις της είναι: «Πατρώα», «Ένοικος», «Σύνοικος», «Εφέστιος», «Πρυτανίτις». Οι οικογένειες γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τής προσέφεραν τις πρώτες σπονδές τους πριν από κάθε άλλο Θεό: “αφ’ Εστίας άρξασθε”. Λατρευόταν ακόμη και στο επίπεδο της Πολιτείας, ως άσβεστη «κοινή των πολιτών» εστία, στο ανά κάθε πόλη «Πρυτανείο», υπό την φροντίδα ειδικών ιερειών, των παρθένων «Εστιάδων». Σ΄ αυτή την “εστία” των σπιτιών ή των πόλεων έπρεπε να βρίσκονται πάντα μερικά αναμμένα κάρβουνα και λίγες στάχτες, ενώ ο ιδιοκτήτης κάθε Οίκου, ή οι «Εστιάδες», αντιστοίχως, είχαν ιερή υποχρέωση να διατηρούν αυτό το πυρ άσβεστο ημέρα και νύχτα, διότι συμφορές αναμένονταν στο σπίτι ή την Πόλη όπου έσβηνε το “ιερό πυρ”. Άλλωστε το ιερό πυρ έπαυε να καίει στους βωμούς του μόνο όταν ολόκληρη η οικογένεια ή η πόλις είχε αφανιστεί.

Η ΕΣΤΙΑ ΣΕ ΥΜΝΟΥΣ: Στον “Ορφικό” ύμνο της θεάς, αυτή χαιρετίζεται ως εξής: “Εστία ευδυνάτοιο, Κρόνου θύγατερ βασίλεια, η μέσον οίκον έχεις πυρός αενάοιο, μεγίστου, τούσδε συ εν τελεταίς οσίους μύστας αναδείξαις, θεισ' αιειθαλέας, πολυόλβους, εύφρονας, αγνούς οίκε Θεών μακάρων, θνητών στήριγμα κραταιόν, αιδίη, πολύμορφε, ποθεινοτάτη, χλοόμορφε μειδιόωσα, μάκαιρα, ταδ' ιερά δέξο προθύμως, όλβον επιπνείουσα και ηπιόχειρον υγείαν”. Σε αντίστοιχο “Ομηρικό” ύμνο διακρίνουμε τη σχέση της Εστίας με τον Ερμή, με τον οποιον άλλωστε, κατά τον Παυσανία, μοιραζόταν τμήμα του μεγάλου βωμού στο «Αμφιαράειον» του Ωρωπού: “Εστίη η πάντων εν δώμασιν υψηλοίσιν Αθανάτων τε Θεών χαμαί ερχομένων τ’ ανθρώπων. Έδρην αίδιον έχαλχες πρεσβηίδα τιμήν καλόν έχουσα γέρας και τιμήν. Ου γαρ ατερ σου Ειλαπίναι θνητοίσιν ιν’ ου πρώτη πυμάτη τε Εστίη αρχόμενος σπένδει μελιηδέα οίνον. Και συ μοι Αργειφόντα Διός και Μαιάδος θιέ Άγγελε των μακάρων χρυσόρραπι δώτορ εάων, ναίετε δώματα καλά, φίλα φρεσίν αλλήλοισιν. Ίλαος ως επάρηγε συν αιδοίη τε φίλη τε Εστίη. Αμφότεροι γαρ επιχθονίων ανθρώπων. Ειδότες έργματα καλά νόω θ’ έσπεσθε και ήβη. Χαίρε Κρόνου θύγατερ, συ τε και χρυσόρραπις Ερμής. Αυτάρ εγών υμέων τε και άλλης μνήσομ’ αοιδής”.

Η Εστία και ο Υμέναιος δίπλα στο ζεύγος Άρη και Αφροδίτης

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ: Ιερό χρώμα της Θεάς Εστίας ήταν το λευκό και σύμβολά της η οικιακή πυρά «εστία», το άγαλμά της, ο πέπλος, και ο φλεγόμενος κύκλος, που συμβολίζει την αιωνιότητα.

ΣΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ: H Θεά Vesta ήταν η ρωμαϊκή θεά της εντοπιότητας, της αφοσίωσης και της οικιακής και λατρευτικής πυράς, αντίστοιχη στην Εστία, στοιχεία της οποίας παρέλαβαν οι Ρωμαίοι μέσω των Ετρούσκων, οι οποίοι λάτρευαν την θεά Esta. Η λατρεία της εισήχθη από το ετρουσκικό Lavinium από τον Νουμά, ο οποίος έκτισε και τον περίφημο κυκλικό Ναό της [Atrium], όπου φυλασσόταν και το “Παλλάδιον”. Η Βέστα ήταν μία από τις δώδεκα μεγάλους θεότητες και θεωρείτο προστάτιδα των σπαρμένων αγρών και της οικογενειακής ζωής, ενώ οι όρκοι στο όνομά της θεωρούντο οι πλέον ισχυροί και απαράβατοι. Στη λατρεία της ήσαν αφιερωμένες αρχικά δύο, και αργότερα έξι παρθένες, οι λεγόμενες «Vestalis» (Εστιάδες), ιέρειες που ήσαν πάντοτε λευκοντυμένες και είχαν μεγάλο κύρος. Ήταν υπεύθυνες για τη διατήρηση της άσβεστης πυράς της Ρώμης στο Ναό της Βέστα. Οι Vestalis απελάμβαναν εξαιρετικών τιμών και προνομίων. Στο πέρασμά τους όφειλαν να παραμερίζουν ακόμη και οι ύπατοι, ενώ στους αγώνες και το θέατρο τούς προσφέρονταν οι πιο τιμητικές θέσεις. Θάβονταν όπως και οι επιφανείς άνδρες μέσα στο Forum, η μαρτυρία τους γινόταν αποδεκτή δίχως όρκο, η απλή παρουσία τους έκανε όποιον συνόδευαν να έχει άσυλο, μάλιστα ακόμη και κατάδικοι απαλλάσσονταν εάν τις αντίκριζαν έστω και συμπτωματικά, ενώ η όποια εναντίον τους προσβολή επέφερε την ποινή του θανάτου. Από την άλλη, η παραβίαση του όρκου παρθενίας τους, ως απειλή για την ασφάλεια της πόλεως, τιμωρείτο με δημόσια μαστίγωση και θάνατο, τόσο της ένοχης ιέρειας όσο και του συνενόχου της. Η θητεία των Vestalis διαρκούσε 30 έτη, μετά από τα οποία είχαν αυτές το πλήρες δικαίωμα γάμου, αφού όμως πρώτα παραιτούντο από το ιερατικό αξίωμα. Κάθε 1η του μηνός Μαρτίου [πρωτοχρονιά], οι ρωμαϊκές οικογένειες είχαν καθήκον να σβήσουν το ιερό τους πυρ και ν’ ανάψουν αμέσως ένα νέο, είτε συγκεντρώνοντας τις ηλιακές ακτίνες σ’ ένα κάτοπτρο, είτε τρίβοντας γρήγορα μεταξύ τους δύο τμήματα ξύλου συγκεκριμένου είδους, κατά κανόνα από οπωροφόρο δένδρο. Η θεά τιμούνταν με θυσίες στις 25 Μαρτίου, αλλά και καθημερινά από τις Vestalis με προσφορά τροφής σε πήλινο πιάτο. Κατά την μεγάλη επώνυμη εορτή της, στις 9 Ιουνίου [τα «Vestalia», ημέρα αργίας για τους αρτοποιούς και τους μυλωνάδες] όλα τα γαϊδούρια, στεφανώνονταν, όπως και οι μύλοι, με άνθη και απαλλάσσονταν από κάθε εργασία. Ιερό ζώο της Βέστα ήταν ο γάιδαρος[!], δείγμα του πανάρχαιου και της εντοπιότητας της λατρείας της στην ιταλική γη².

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:Giacomo Devoto, Gli Antichi Italici, «Vallecchi», Firenze, 1977. R.L. Farnell, The Cults Of The Greek States, «University of Oxford», Οxford, 1907. Pierre Grimal, Λεξικό Της Ελληνικής Και Ρωμαϊκής Μυθολογίας, «The University Studio Press», Θεσσαλονίκη, 1991. Κωνσταντίνος Κοντογονής, Επιτομή Ελληνικής Μυθολογίας, Αθήνα, 1840. Ηλίας Οικονομόπουλος, Μυθολογία Της Αρχαίας Ελλάδος, «Φέξης», Αθήνα, 1900. Ernst Samter, Die Religion Der Griechen, «B.G. Teubner», Λειψία, 1925. Charles Seltman, The Twelve Olympians And Their Guests, «Max Parrish», London, 1956.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Άλλωστε στην μέση των μυκηναϊκών μεγάρων η Εστία τίθεται στο κέντρο της ανθρώπινής διαμονής.

2. Οβίδιος, Fasti, 6.319 κ.εξ. Αναφορά στην περιπέτεια της Εστίας με τον Πρίαπο, όπου σώθηκε χάρις σ΄έναν όνο.