Μυθική Θεσσαλία [2]: Έλλην και Ελλάς, Τιτανομαχία, Προμηθέας, Κατακλυσμός, από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου

 

Μυθική Θεσσαλία [2]: Έλλην και Ελλάς, Τιτανομαχία, Προμηθέας, Κατακλυσμός

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου

   

Ρούμπενς: Τιτανομαχία

Έλληνας και Ελλάδα στη θεσσαλική μυθολογία: Τα κύρια γένη της μυθικής Θεσσαλίας ήταν αυτό των Κενταύρων και τα τρία του Αιόλου, δηλαδή των Φερών, της Φυλάκης και της Αθαμανίας. Σύμφωνα με την μυθική γενεαλογία των πρώτων ανθρώπων της Ελλάδας, οι γενεές αυτές ήταν οι πρώτοι άνθρωποι όλου του κόσμου, που εμφανίστηκαν μετά την Τιτανομαχία. Έτσι στη Θεσσαλία θα συναντήσουμε για πρώτη φορά το όνομα Έλληνας και Ελλάδα που χαρακτήρισαν έκτοτε όλο το έθνος μας. Για την πρώτη αυτή χρονολογικά γενιά ας δούμε μερικά στοιχεία.

 

   Η Τιτανομαχία: Στη Θεσσαλία έχουμε το επίκεντρο της σύγκρουσης θεών και Τιτάνων. Λέγεται ότι οι Τιτάνες είχαν στην κατοχή τους το Νότο, με κέντρο την Όθρη, ενώ οι θεοί τον Βορρά με τον Όλυμπο. Ο πόλεμος περιλάμβανε και εκτίναξη βράχων και βουνών ακόμη, εναντίον των αντιπάλων. Έτσι ''δημιουργήθηκαν'' τα μικρότερα βουνά της περιοχής (Τίτανος, Φυλλίειον, Χαλκοδόνιον, Ερημών, κ.α.). Στο τέλος επικράτησαν βέβαια οι δώδεκα θεοί του Ολύμπου, ρίχνοντάς τους Τιτάνες στα Τάρταρα, κι έτσι έγιναν κυρίαρχοι του κόσμου. Δυο όμως απ’ τους Τιτάνες που επέζησαν της σύγκρουσης, τους τιμώρησαν οι Ολύμπιοι εξοβελίζοντάς τους στα όρια του τότε γνωστού κόσμου. Τον Άτλαντα στη απώτατη, τότε γνωστή, Δύση (Β.Α. Αφρική) έχοντας για αιώνια τιμωρία το να κουβαλά στους ώμους τους τον ουρανό και τον Προμηθέα στην απώτατη Ανατολή (Καύκασο) με τη γνωστή τιμωρία του: 

   

  δεμένος σε βράχο χειροπόδαρα να υποφέρει τους πόνους από τα ραμφίσματα του αετού, τιμωρούμενος για τη βοήθεια που έδωσε στο ανθρώπινο γένος. Ευτυχώς όμως γι’ αυτόν ο Ηρακλής κατόρθωσε να τον απελευθερώσει¹. Ας δούμε όμως και την επίδραση στην ανθρώπινη Ιστορία των Τιτάνων Προμηθέα και Επιμηθέα.

   

Επιμηθέας και Πανδώρα

   ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ-ΕΠΙΜΗΘΕΑΣ²: Ο Επιμηθέας ήταν γιος του Τιτάνα Ιαπετού ³. Αδέρφια του ήταν οι Προμηθέας, Άτλας και Μενοίτιος. Το όνομά του ταυτίστηκε από την αρχαιότητα, με τον άνθρωπο που δεν προνοεί, τον απερίσκεπτο (επί + μήδομαι= σκέπτομαι μετά), αυτός που βγάζει τα συμπεράσματα, μετά το γεγονός. Σε σύγχρονη γλώσσα θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε "ο εμπειρογνώμων". Αυτός μαζί με τον αδελφό του Προμηθέα έπαιξαν σημαντικό ρόλο για την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Όταν τους ανατέθηκε να δώσουν στο κάθε ον τα χαρακτηριστικά που έπρεπε να έχει, ο Επιμηθέας έπεισε τον αδελφό του να του επιτρέψει να αναλάβει μόνος αυτήν την εργασία. Έτσι ο Επιμηθέας ονομάτισε και έδωσε στο κάθε ον τα χαρακτηριστικά που ήθελε ο ίδιος, με τρόπο ώστε να μην μπορούν να αλληλοκαταστραφούν. Όταν έφτασε, στο τέλος, η ώρα του Ανθρώπου, δεν είχε να του δώσει τον κατάλληλο εξοπλισμό, παρά λίγες τρίχες και ανίσχυρα νύχια. Εξαιτίας του λάθους αυτού, ο Προμηθέας ανέλαβε την προστασία του Ανθρώπου, κλέβοντας από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την έντεχνη σοφία μαζί με την φωτιά. Κατά τα πρώτα χρόνια της ανθρωπότητας, ο Επιμηθέας έγινε βασιλιάς της πόλης Σικυώνας. Έτσι, ο Δίας, για να τον εκδικηθεί, έστειλε σε αυτόν την Πανδώρα με το κουτί της. Ο Επιμηθέας, αν και είχε συμβουλευτεί από τον αδερφό του να μην δεχτεί τίποτα από τον "πατέρα των θεών", δέχτηκε να παντρευτεί την Πανδώρα. Μαζί της έκανε μια κόρη, την Πύρρα μέλλουσα σύζυγο του Δευκαλίωνα. Μετά τον Κατακλυσμό, ο Δίας κατακεραύνωσε τον Επιμηθέα στέλνοντάς τον στον Έρεβο, μαζί με τον αδελφό του Μενοίτιο.

   

Ρούμπενς: Δευκαλίων και Πυρρά

Δευκαλίων και Πύρρα: Μετά την τιμωρία των Τιτάνων, που θεωρήθηκαν προστάτες του ανθρώπινου γένους, οι άνθρωποι έγιναν τόσο κακοί που ο κυρίαρχος πια του κόσμου Δίας, αποφάσισε να τους εξαφανίσει με κατακλυσμό⁴. Τότε ο Προμηθέας συμβούλεψε το Θεσσαλό γιο του Δευκαλίωνα να κατασκευάσει μια κιβωτό για να σωθεί⁵. Όταν άρχισε να βρέχει κλείστηκε με τη γυναίκα του Πύρρα (που ήταν κόρη του Επιμηθέα και της Πανδώρας) στην κιβωτό μαζί με τα απαραίτητα τρόφιμα και εφόδια. Ο Δίας έριχνε ασταμάτητα βροχή και τα ποτάμια και τα ρέματα ξεχείλισαν και παρέσυραν τα πάντα θανατώνοντας όλους τους ανθρώπους και τα ζωντανά. Οι πόλεις χάθηκαν κάτω από τόνους υδάτων και μόνο κάποιες κορυφές βουνών ξεχώριζαν στην απέραντη θάλασσα που δημιουργήθηκε. Εννιά μέρες μετά το σταμάτημα των βροχών και η κιβωτός ακόμα επέπλεε πάνω στα νερά. Στο τέλος της ένατης μέρας το σκάφος προσάραξε στο όρος Όθρυς της Θεσσαλίας (κατ’ άλλες πηγές στον Παρνασσό ή στον Άθω). Αφού τραβήχτηκαν τα νερά ο Δευκαλίων και η Πύρρα βγήκαν στην ξηρά και έκαναν θυσία στο Δία για να τον ευχαριστήσουν. Ο Ζευς δέχτηκε με χαρά τη θυσία τους και, ικανοποιημένος καθώς ήταν, τους ζήτησε να του πουν ποια χάρη ήθελε να τους την πραγματοποιήσει. Τότε το ζευγάρι ζήτησε ανθρώπους και ο Δίας το αποδέχτηκε. Τους είπε λοιπόν να έχουν σκεπασμένα τα πρόσωπά τους και να παίρνουν λιθάρια από τη γη, τα οποία θα έπρεπε να τα πετάνε πίσω τους χωρίς να γυρίσουν και να κοιτάξουν. Έτσι κι έγινε, όπου έριχνε τις πέτρες ο Δευκαλίων, η γη έβγαζε άνδρες και όπου η Πύρρα, ξεφύτρωναν γυναίκες. Απ’ τα λιθάρια της γης βγήκε ένας καινούριος λαός, αυτός που θα ονομαστεί «Έλληνες». Από την πρώτη πέτρα που πέταξε ο Δευκαλίωνας προήλθε ο Έλλην, γενάρχης των Ελλήνων. Τα υπόλοιπα παιδιά του ήταν ο Αμφικτύων, η Πρωτογένεια, η Μελανθώ, ο Πρόνοος, η η Πανδώρα (η νεότερη) και η Θυία Νύμφη.Οι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν από τις πέτρες ονομάστηκαν λαός, δηλαδή οι άνθρωποι που γεννήθηκαν από τις πέτρες (λας=πέτρα, στα αρχαία Ελληνικά).Ο Δευκαλίων έκτισε πρώτος ιερά για τους θεούς και ίδρυσε τις πρώτες πόλεις. Επίσης θεωρείται ο πρώτος βασιλιάς μεταξύ των ανθρώπων, το βασίλειο του οποίου μάλιστα τοποθετείται κάπου στη Φθία (μεταξύ Υπέρειας Κρήνης και των βόρειων πλαγιών της Όθρης, πιθανότατα στη θέση Χτούρι). Άρα σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία η Θεσσαλία θεωρείται πρωταρχική κοιτίδα του Ελληνισμού. Παιδιά του Δευκαλίωνα και της Πύρρας ήταν: πρωτότοκος ο Έλλην, που βασίλεψε στην πόλη Ελλάς της Θθίας ή Αχαϊας Φθιώτιδας, δεύτερος ο Αμφικτύων (είναι αυτός που πρώτος οργάνωσε τα «κοινά» των ιερών τόπων που ονομάστηκαν αργότερα Αμφικτυονίες) και τέλος οι τέσσερις κόρες τους: Πρωτογένεια, Μελάνθεια, Θυία και Πανδώρα (αυτή η τελευταία ονομάστηκε έτσι προς τιμήν της γιαγιάς της).

  Αξίζει να αναφερθεί ότι η Πανδώρα απέκτησε απ’ το Δία έναν γιο που ονομάστηκε Γραικός και ότι απ’ το όνομά του προήλθε το δεύτερο όνομα των Ελλήνων: Γραικοί, Greece, κ.α. Παιδιά του Έλληνα τέλος ήταν οι Δώρος (γενάρχης των Δωριέων), Ξούθος (γενάρχης Ιώνων) και Αίολος (γενάρχης των Αιολέων). Βλέπουμε ότι, τουλάχιστον μυθολογικά, και οι τρεις φυλές των αρχαίων Ελλήνων κατάγονταν από τη Θεσσαλία. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η κατοικία των δώδεκα θεών τοποθετείται στα όρια της Θεσσαλίας, στο βορειοανατολικότερο σημείο της, στον Όλυμπο.

   Η μυθική καταγωγή του αθλητισμού: Η κόρη του Δευκαλίωνα, Πρωτογένεια, γέννησε τον Αέθλιο που τιμόνταν στην αρχαιότητα ως προστάτης των αγώνων και των εορτών του ελληνικού έθνους. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι και οι αθλητικοί αγώνες της αρχαιότητας είχαν τη ρίζα τους στη Θεσσαλία (εξηγείται και ετυμολογικά: Αέθλιος/ άθλος/ αθλητής/ άθλημα / αθλητισμός).

Παράθεμα Απολλόδωρος, βιβλιοθήκη: Διήγηση για το Δευκαλίωνα

και τους απογόνους του

    [Α 7,2] Προμηθέως δὲ παῖς Δευκαλίων ἐγένετο. οὗτος βασιλεύων τῶν περὶ τὴν Φθίαν τόπων γαμεῖ Πύρραν τὴν Ἐπιμηθέως καὶ Πανδώρας, ἣν ἔπλασαν θεοὶ πρώτην γυναῖκα. ἐπεὶ δὲ ἀφανίσαι Ζεὺς τὸ χαλκοῦν ἠθέλησε γένος, ὑποθεμένου Προμηθέως Δευκαλίων τεκτηνάμενος λάρνακα, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἐνθέμενος, εἰς ταύτην μετὰ Πύρρας εἰσέβη. Ζεὺς δὲ πολὺν ὑετὸν ἀπ᾽ οὐρανοῦ χέας τὰ πλεῖστα μέρη τῆς Ἑλλάδος κατέκλυσεν, ὥστε διαφθαρῆναι πάντας ἀνθρώπους, ὀλίγων χωρὶς οἳ συνέφυγον εἰς τὰ πλησίον ὑψηλὰ ὄρη. τότε δὲ καὶ τὰ κατὰ Θεσσαλίαν ὄρη διέστη, καὶ τὰ ἐκτὸς Ἰσθμοῦ καὶ Πελοποννήσου συνεχέθη πάντα. Δευκαλίων δὲ ἐν τῇ λάρνακι διὰ τῆς θαλάσσης φερόμενος <ἐφ᾽> ἡμέρας ἐννέα καὶ νύκτας <τὰς> ἴσας τῷ Παρνασῷ προσίσχει, κἀκεῖ τῶν ὄμβρων παῦλαν λαβόντων ἐκβὰς θύει Διὶ φυξίῳ. Ζεὺς δὲ πέμψας Ἑρμῆν πρὸς αὐτὸν ἐπέτρεψεν αἱρεῖσθαι ὅ τι βούλεται· ὁ δὲ αἱρεῖται ἀνθρώπους αὐτῷ γενέσθαι. καὶ Διὸς εἰπόντος ὑπὲρ κεφαλῆς ἔβαλλεν αἴρων λίθους, καὶ οὓς μὲν ἔβαλε Δευκαλίων, ἄνδρες ἐγένοντο, οὓς δὲ Πύρρα, γυναῖκες. ὅθεν καὶ λαοὶ μεταφορικῶς ὠνομάσθησαν ἀπὸ τοῦ λᾶας ὁ λίθος. γίνονται δὲ ἐκ Πύρρας Δευκαλίωνι παῖδες Ἕλλην μὲν πρῶτος, ὃν ἐκ Διὸς γεγεννῆσθαι <ἔνιοι> λέγουσι, <δεύτερος δὲ> Ἀμφικτύων ὁ μετὰ Κραναὸν βασιλεύσας τῆς Ἀττικῆς, θυγάτηρ δὲ Πρωτογένεια, ἐξ ἧς καὶ Διὸς Ἀέθλιος.

   [Α 7,3] Ἕλληνος δὲ καὶ νύμφης Ὀρσηίδος Δῶρος Ξοῦθος Αἴολος. αὐτὸς μὲν οὖν ἀφ᾽ αὑτοῦ τοὺς καλουμένους Γραικοὺς προσηγόρευσεν Ἕλληνας, τοῖς δὲ παισὶν ἐμέρισε τὴν χώραν· καὶ Ξοῦθος μὲν λαβὼν τὴν Πελοπόννησον ἐκ Κρεούσης τῆς Ἐρεχθέως Ἀχαιὸν ἐγέννησε καὶ Ἴωνα, ἀφ᾽ ὧν Ἀχαιοὶ καὶ Ἴωνες καλοῦνται, Δῶρος δὲ τὴν πέραν χώραν Πελοποννήσου λαβὼν τοὺς κατοίκους ἀφ᾽ ἑαυτοῦ Δωριεῖς ἐκάλεσεν, Αἴολος δὲ βασιλεύων τῶν περὶ τὴν Θεσσαλίαν τόπων τοὺς ἐνοικοῦντας Αἰολεῖς προσηγόρευσε, καὶ γήμας Ἐναρέτην τὴν Δηιμάχου παῖδας μὲν ἐγέννησεν ἑπτά, Κρηθέα Σίσυφον Ἀθάμαντα Σαλμωνέα Δηιόνα Μάγνητα Περιήρην, θυγατέρας δὲ πέντε, Κανάκην Ἀλκυόνην Πεισιδίκην Καλύκην Περιμήδην. Περιμήδης μὲν οὖν καὶ Ἀχελῴου Ἱπποδάμας καὶ Ὀρέστης, Πεισιδίκης δὲ καὶ Μυρμιδόνος Ἄντιφος καὶ Ἄκτωρ.

   [Α 7,5] Καλύκης δὲ καὶ Ἀεθλίου παῖς Ἐνδυμίων γίνεται, ὅστις ἐκ Θεσσαλίας Αἰολέας ἀγαγὼν Ἦλιν ᾤκισε. λέγουσι δὲ αὐτόν τινες ἐκ Διὸς γενέσθαι. τούτου κάλλει διενεγκόντος ἠράσθη Σελήνη, Ζεὺς δὲ αὐτῷ δίδωσιν ὃ βούλεται ἑλέσθαι· ὁ δὲ αἱρεῖται κοιμᾶσθαι διὰ παντὸς ἀθάνατος καὶ ἀγήρως μένων.

1. Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης.

2. Κατά τον Αυγουστίνο Ιππώνος (Ιερός Αυγουστίνος), ο Δευκαλίων και ο Προμηθέας ήταν σύγχρονοι του Μωυσή

3. Ταυτίζεται με τον Ιάφεθ, γιο του Νώε, της Παλαιάς Διαθήκης.

4. Εδώ υπονοείται η εποχή της τήξης των παγετώνων της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης που έδωσε τη σημερινή περίπου μορφή στη χώρα μας.

5. Η παράδοση πολλών πολιτισμών κυρίως της Μεσοποταμίας, αλλά ακόμα και αυτοχθόνων της Αμερικής περιλαμβάνει τον κατακλυσμό που επιβεβαιώνεται με αρχαιολογικά ευρήματα που μαρτυρούν ότι αυτό συνέβη περί το 2000 π.Χ. Η γνωστότερη εκδοχή για τα γεγονότα του κατακλυσμού είναι της Παλαιάς Διαθήκης (η ιστορία του Νώε – Γένεση στ΄ κεφάλαιο).

Ο Ερμής από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Ερμής

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

   

   ΓΕΝΙΚΑ: Ο Ερμής, ένας από τους βασικούς θεούς του δωδεκαθέου είναι ο αγγελιαφόρος των θεών, ο ψυχοπομπός, αυτός δηλαδή που οδηγεί τις ψυχές των νεκρών στον Άδη, αλλά είναι και προστάτης των κλεφτών[!], των τυχερών παιχνιδιών και του εμπορίου. Σύμφωνα με τον επικρατέστερο μύθο, πατέρας του Ερμή ήταν ο Δίας και μητέρα του η Μαία, μία από τις Πλειάδες, τις θυγατέρες του Άτλαντα.

ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΒΡΕΦΙΚΗ “ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ”: Στην Αρκαδία, σε μια σπηλιά του όρους Κυλλήνη, γεννήθηκε ο Ερμής. Από τα πρώτα του βήματα έδειξε αρκετά από τα χαρίσματα με τα οποία ήταν προικισμένος. Βρέφος ακόμη, κατάφερε να πηδήξει έξω από την κούνια του και να βγει από την σπηλιά χωρίς να γίνει αντιληπτός. Βγαίνοντας σκόνταψε σε μία χελώνα η οποία του έκανε μεγάλη εντύπωση. Αφού την περιεργάστηκε, εμπνεύστηκε να της αδειάσει το καύκαλο και να το μεταμορφώσει, προσθέτοντας για χορδές κομμάτια από προβατίσια έντερα, σε ένα έγχορδο μουσικό όργανο. Έπειτα, εξαντλημένος και πεινασμένος, αποφάσισε να ταξιδέψει στο βορρά αναζητώντας τροφή. Κατά το ηλιοβασίλεμα έφτασε στην Πιερία[!] και βλέποντας το κοπάδι βοδιών του αδελφού του Απόλλωνα, αποφάσισε να το κλέψει. Σκεπτόμενος όμως ο ευφυής και παμπόνηρος μικρός θεός ότι μπορεί να γίνει αντιληπτός, σκαρφίστηκε ένα τέχνασμα για να μπερδέψει τον αδελφό του. Ξεχωρίζοντας από το κοπάδι τα 50 καλύτερα ζώα τα έκανε να περπατούν ανάποδα ώστε τα ίχνη τους να οδηγούν στο σημείο από όπου αυτά ξεκίνησαν. Τα οδήγησε έτσι στην Πύλο όπου τα έκρυψε σε έναν στάβλο. Δύο απ' αυτά όμως τα έσφαξε για να χορτάσει την πείνα του. Έπειτα, αθόρυβα, ξάπλωσε στην κούνια του! 

   

Ερμής και Άργος

   Την επόμενη μέρα ο Απόλλων, ως μάντης που ήταν, κατάλαβε το τέχνασμα του αδελφού του και αφού τον ανακάλυψε στο σπήλαιο, τον κατηγόρησε στην μητέρα του. Ακολούθησε έντονη αντιπαράθεση με τον Ερμή, ο οποίος αρνήθηκε τα πάντα και, μάλιστα, του πρότεινε με θράσος να πάνε στον Όλυμπο να λύση ο Δίας την διαφορά τους! Ο Δίας βλέποντας την ευστροφία και ικανότητα του μικρού του γιου, αλλά και την πονηριά και το θράσος του, ακούγοντας και τα παράπονα του Απόλλωνα κατάφερε να συμφιλιώσει τα δύο αδέλφια και διέταξε το μικρό Ερμή να επιστρέψει τα υπόλοιπα βόδια στον αδελφό του. Επιπλέον για να τον εξευμενίσει πλήρως ο Ερμής τού έπαιξε με την αυτοσχέδια λύρα μουσική. Βλέποντας ο Απόλλων το καταπληκτικό όργανο που κατασκεύασε ο μικρός του αδελφός μαγεύτηκε τόσο, που του το ζήτησε ως δώρο. Ο Ερμής του το έδωσε αφού ο Απόλλων του επέτρεψε να κρατήσει τα βόδια που του είχε κλέψει αρχικά.

Μία από τις Ερμές της αρχαίας Αγοράς

  ΚΑΘΗΚΟΝΤΑ: Οι ικανότητες του Ερμή αποδείχθηκαν χρήσιμες για όλους σχεδόν τους θεούς οι οποίοι τον θαύμαζαν για την ευστροφία και την πονηριά του και του εμπιστευόντουσαν διάφορες αποστολές. Πρώτος ο Δίας, ο οποίος τον έχρισε κήρυκα και αγγελιοφόρο του, χαρίζοντας του φτερωτά σανδάλια και το κηρύκειον. Με αυτά ο θεός πετούσε πάνω από στεριά και θάλασσα και μετέφερε στον υπόλοιπο κόσμο την θέληση του Δία, ενώ στον Δία επέστρεφε με ειδήσεις από τα μέρη που επισκέπτονταν. Μπορώντας να μεταφέρεται σε ουρανό και γη ο Ερμής ταχύτατα, κατάφερε να αποκτήσει την ικανότητα να ταξιδεύει και στον Κάτω Κόσμο. Ο βασιλιά του Κάτω Κόσμου Άδης εκτιμώντας τις ικανότητες του Ερμή τον ονόμασε συνοδό των νεκρών στον άλλο κόσμο και έκτοτε απέκτησε και την ιδιότητα του ψυχοπομπού.

Η ΧΙΟΝΗ ΚΑΙ Η ΚΑΥΧΗΣΙΑ ΤΗΣ: Με τον Απόλλωνα ο Ερμής μοιράστηκε κάποτε και την ίδια γυναίκα. Ήταν η Χιόνη, κόρη του Δαιδαλίωνα, που το ίδιο βράδυ κοιμήθηκε και με τους δύο θεούς. Δύο δίδυμα αδέλφια γεννηθήκανε από τη Χιόνη τα οποία είχαν διαφορετικό θεό πατέρα. Ο Φιλήμωνας, μετέπειτα βασιλιάς και μουσικός της Φωκίδας, ήταν ο γιος του Απόλλωνα και ο Αυτόλυκος, που είχε την ικανότητα τα μεταμορφώνει ότι άρπαζε, ήταν ο κλέφτης γιος του Ερμή. Έχοντας κάνει δύο θεούς να την ερωτευτούν μέσα σε μία μέρα η Χιόνη, μην μπορώντας να κρύψει την υπερηφάνεια της, άρχισε να καυχιέται για την ομορφιά και τα προσόντα της τολμώντας να πει ότι είναι ομορφότερη από την θεά Άρτεμη. Ακούγοντάς το αυτό η θεά δεν δίστασε να στείλει τα τρομερά της βέλη να της πάρουν την ζωή.

  ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ: Ο Ερμής είναι ίσως η συμπαθέστερη φιγούρα του ελληνικού δωδεκάθεου, καθώς συνδυάζει τα ανθρώπινα με τα θεϊκά στοιχεία, αλλά και γιατί θεωρείται ουσιαστικά ο πρώτος δάσκαλος του ανθρώπινου γένους. Εκείνος είναι που εισήγαγε τα γράμματα και τις επιστήμες στην ανθρωπότητα, δίδαξε τη χρήση της σκέψης ενώ υπάρχουν μύθοι πoυ αποδίδουν σε αυτόν τη μετάδοση της γνώσης της φωτιάς. Ταυτόχρονα είναι προστάτης του εμπορίου, των θυσιών και της μαγείας. Διαθέτει, επιπλέον, μια περισσότερο ανθρώπινη [σκοτεινή] όψη, καθώς είναι πρώτος στην απατεωνιά, το ψέμα και την κλεψιά. Βασικότερα γνωρίσματά του, ωστόσο, είναι ότι είναι αγγελιαφόρος των θεών, δηλαδή μεσάζων μεταξύ αυτών και των ανθρώπων, ενώ επιτελεί και το λειτούργημα του ψυχοπομπού. Επίσης, είναι από τις θεότητες που για τις δραστηριότητες τους χρησιμοποιούν τη σκοτεινή νύχτα και για αυτό θεωρείται πως έχει σχέση με τη Σελήνη. Μάλιστα αναφέρεται ότι το βράδυ που έκλεψε τα βόδια του Απόλλωνα, η Σελήνη βγήκε δυο φορές, για να τον διευκολύνει στη μετακίνησή του από την Πιερία μέχρι την Πύλο. Σύμβολά του είναι το κηρύκειο, έμβλημα των γοργόφτερων αγγελιοφόρων, και τα φτερωτά σανδάλια.

Ερμής και Ορφέας

  ΚΑΤΑΓΩΓΗ-ΕΞΕΛΙΞΗ: Η καταγωγή του Ερμή είναι μακρινή και συνδέεται με την προϊστορική Ελλάδα, καθώς υπάρχουν στοιχεία που υποδεικνύουν ότι οι Ερμές ή Ερμεία, (οι ορθωμένοι λίθοι που χρησιμοποιούνταν για την οριοθέτηση περιοχών και ως οδοδείκτες) ήταν διαδεδομένες στην προϊστορική Κρήτη και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, ενώ θεωρείται πως έχουν στενή σχέση με τα πιο αρχέγονα μυστήρια της ελληνικής επικράτειας στην αρχαιότητα, τα Καβείρια. Κατά την πτολεμαϊκή περίοδο η Αλεξάνδρεια κατέστη ξακουστό πνευματικό κέντρο της εποχής, στην οποία συναντώνται και αναμιγνύονται όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα. Από τότε κυρίως που οι Έλληνες ήρθαν σ' επαφή με τον αιγυπτιακό πολιτισμό και θρησκεία, επήλθε μια ταύτιση τού ελληνικού Ερμή και του αιγυπτιακού Θωθ, καθώς διαπίστωσαν ότι υπήρχαν κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσα στις δυο θεότητες. Ωστόσο, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, κυρίως, και τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες διαμορφώθηκε μια νέα αρχετυπική μορφή, η οποία δεν ήταν ακριβώς ούτε ο Ερμής ούτε ο Θωθ, αλλά ένας συνδυασμός των χαρακτηριστικών και των δύο, διανθισμένων με επιδράσεις από την ιουδαϊκή παράδοση. Θεωρείται ότι ο Ερμής της ελληνιστικής περιόδου ήταν μια προσεκτικά κατασκευασμένη κοσμοπολίτικη θεότητα, η οποία μπορούσε να ταυτιστεί με θνητά πρόσωπα. Για παράδειγμα, οι Λυκάονες δεν είχαν καμιά δυσκολία να αναγνωρίσουν στο πρόσωπο του Απόστολου Παύλου τον ενσαρκωμένο Ερμή, γιατί ήταν ο πιο ικανός ομιλητής. Και τούτο γιατί ο Ερμής-Θωθ, ως αγγελιοφόρων των θεών, καθιερώθηκε ως το πρόσωπο εκείνου που ερμηνεύει στους ανθρώπους τη θεϊκή θέληση. 

 

  Η Στωική φιλοσοφία απέδωσε στον Ερμή έναν κεντρικότερο ρόλο στη θεολογία, θεωρώντας τον ως Λόγο-Δημιουργό, επηρεασμένοι προφανώς από την αιγυπτιακή αποδοχή του Θωθ ως δημιουργού. Παρ' όλο που στην αρχή οι Ρωμαίοι, σαφώς επηρεασμένοι από το αρχαιοελληνικό πάνθεο, εκρωμάισαν τις ελληνικές θεότητες, στη συνέχεια, η αιγυπτιακή επίδραση είχε ως πρώτο αποτέλεσμα να ταυτίσουν τον Ερμή [Mercurius] με τον Θωθ, αλλά δε στάθηκαν εκεί. Μπήκαν στον πειρασμό να δώσουν μια μυθολογική ερμηνεία της παρουσίας του Ερμή στην Aίγυπτο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Κικέρων ονόμασε τουλάχιστον πέντε πρόσωπα που διεκδικούσαν το όνομα Ερμής. Από αυτά το τρίτο ήταν ο γνωστός Ερμής, καρπός της ένωσης του Δία με τη Μαία, ενώ το πέμπτο, που λατρεύτηκε στο Φενεό, λέγεται ότι σκότωσε το φύλακα των κοπαδιών του Απόλλωνα, τον Άργο, και για να αποφύγει τις συνέπειες κατέφυγε στην Aίγυπτο. Αυτός, σύμφωνα με τον Κικέρωνα, είναι που δίδαξε στους Aιγύπτιους τους νόμους και το αλφάβητό τους και είναι εκείνος που οι Αιγύπτιοι αποκαλούσαν Θωθ.

Ερμής και Πάρις

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Walter Burkert, Greek Religion, 1985 section III.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

Η Αφροδίτη από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Αφροδίτη, 

θεά του έρωτα και της ομορφιάς

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Αφροδίτη και Άδωνις

  Η ΓΕΝΝΗΣΗ: Σύμφωνα με τον ομηρικό μύθο γεννήθηκε σε μια ακτή της Πάφου στην Κύπρο [Πέτρα του Ρωμιού]. Η θεά καλλωπίστηκε από τις θεραπαινίδες της, τις Ώρες, και μεταφέρθηκε στον Όλυμπο παρουσιαζόμενη στους Ολυμπίους θεούς. Σύμφωνα με την εκδοχή του Ησίοδου, η Αφροδίτη γεννήθηκε στα ανοιχτά των Κυθήρων από τον αφρό που δημιούργησαν τα ακρωτηριασμένα γεννητικά όργανα του Ουρανού που είχαν πέσει στη θάλασσα μετά την πράξη του Κρόνου. Με τη βοήθεια του Ζέφυρου ταξίδεψε μέχρι την Πάφο. Πέρασε πρώτα από τα Κύθηρα κι από εκεί στην Κύπρο. Τα Κύθηρα θεωρήθηκαν το νησί της Αφροδίτης, όπου και κτίστηκε το πρώτο ιερό της στον Ελλαδικό χώρο. Ήταν γνωστή ως Αφροδίτη η "Πάφια", ενώ ο Όμηρος στην Ιλιάδα την αναφέρει ως "Κυθέρεια, θεά του έρωτα τροφός"

ΕΡΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ: Ήταν σύζυγος του Ηφαίστου, αλλά περιγράφεται κυρίως ως ερωμένη του Άρη, με τον οποίο απέκτησε τον Έρωτα, το Δείμο και το Φόβο. Με τον Ποσειδώνα έφερε στη ζωή τον Έρυκα και τη Ρόδο, ενώ με το Διόνυσο η “πολυερασθείσα” θεά γέννησε τον τερατώδη Πρίαπο. Γιος της θεωρείται επίσης ο Ερμαφρόδιτος τον οποίο απέκτησε η θεά από τον Ερμή. Με έναν θνητό, τον Αγχίση απέκτησε τον Αινεία, αδελφό του Πριάμου.

Η Αφροδίτη της Μήλου

  ΣΤΟΝ ΤΡΩΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ: Η Αφροδίτη συμμετείχε και στον Τρωικό πόλεμο. Μάλιστα ήταν η αφορμή για να ξεκινήσει ο πόλεμος αυτός καθώς αυτή ενέπνευσε έρωτα στην Ωραία Ελένη, την γυναίκα του βασιλιά Μενέλαου, για τον Πάρη, τον γιο του βασιλιά της Τροίας Πριάμου. Ο Πάρης είχε ορισθεί ως κριτής από τον Δία για το ποια θεά, η Αφροδίτη, η Αθηνά ή η Ήρα ήταν η ομορφότερη όταν οι τρεις τους διεκδίκησαν το μήλο που η Έριδα έριξε κάτω από την πόρτα στην γιορτή που γινόταν και η ίδια δεν ήταν καλεσμένη. Η Αφροδίτη του υποσχέθηκε ως αντάλλαγμα, αν την επέλεγε, ότι θα του έδινε την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου. Ο Πάρης έδωσε το μήλο στην Αφροδίτη και όταν αυτό αργότερα ταξίδεψε στη Σπάρτη, η Αφροδίτη έκανε την Ωραία Ελένη να τον ερωτευθεί και να κλεφτεί μαζί του στην Τροία (Ίλιον). Η αρπαγή της Ωραίας Ελένης ήταν, ως γνωστόν, για τους Αχαιούς ο λόγος της εκστρατείας τους στην Τροία προκειμένου να τιμωρήσουν τον Πάρη και να πάρουν πίσω την σύζυγο του βασιλιά Μενέλαου.

ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Η Αφροδίτη είναι ένα θηλυκό μυθικό αρχέτυπο. Στον αρχαίο μύθο συχνά συναντάμε το αρχέτυπο της μητέρας θεάς, κατάλοιπο προφανώς μιας πρώιμης μητριαρχικής κοινωνίας. Συνδεδεμένη καθώς ήταν μια τέτοια θεότητα με μια ατελείωτη σειρά φαινομένων, όπως αγάπη, γέννηση, θάνατο, γονιμότητα, πόλεμο, μαγεία, συγγένεια, γάμο, παρθενία, πένθος, κ. ά, σ΄ αυτήν απευθυνόταν η κύρια τελετουργική δράση που χαρακτηρίζει ένα σημαντικό κομμάτι της ανθρώπινης ιστορίας. Οι τίτλοι της, που αποδίδουν τομείς επιρροής της είναι ποικίλοι: Βασίλισσα ουρανού, Πολεμίστρια, Κόρη, Πόρνη, Μητέρα-γη, Βασίλισσα του κάτω κόσμου, κ.λπ. Ο Robert Graves έγραφε για τη μητέρα θεά ότι είναι βαθιά στερεωμένη στη φυλετική μνήμη των Ευρωπαίων και είναι αδύνατον να την εξορίσει κανείς¹. Οι Έλληνες ήταν εκείνοι που περισσότερο από τους άλλους λαούς διατήρησαν τα πολύμορφα χαρακτηριστικά της μητέρας-θεάς στη λατρεία τους. Μια απλή αναφορά των ονομάτων Αφροδίτη, Εκάτη, Δίκτυννα, Μήδεια, Αθηνά, είναι αρκετή για να θυμίσει σημαντικές αρχετυπικές εικόνες. Κάθε μία από αυτές τις μορφές αντιπροσωπεύει πρόσωπα της μητέρας θεάς. Στην περίπτωση της Αφροδίτης, η ταύτισή της με τον πλανήτη Αφροδίτη, που είναι επιβεβαιωμένη στους πολυάριθμους πολιτισμούς της εγγύς Ανατολής ακόμη και στους ιθαγενείς του νέου κόσμου, είναι εκείνη που προσφέρει τον κοινό παρονομαστή για την κατανόηση των μυθικών ιδιοτήτων της θεάς. Ακόμα και σήμερα, το όνομα Αφροδίτη προκαλεί εικόνες ομορφιάς, αισθησιασμού και πάθους. Η θεά είναι γνωστή και ως “θεία προξενήτρια” ή ως παράγων διέγερσης της ερωτικής επιθυμίας. Έτσι στην Ιλιάδα ακόμη και η ζώνη της Αφροδίτης παρουσιάζεται ως ικανή για να ξυπνήσει την άμεση επιθυμία στα μάτια του κατόχου της, της Ήρας, επί τω προκειμένω². Ακόμη, η Αφροδίτη είναι διάσημη για τις σχέσεις της με διάφορους ήρωες και θεούς. Η ερωτοτροπία της Αφροδίτης με τον Άρη ήταν πηγή διασκέδασης(!) για τους θεούς του Ολύμπου³!. Άλλοτε η αγάπη της για έναν θνητό, τον Άδωνη, τελείωσε τραγικά. Σύμφωνα με μια εκδοχή, η θεά βούτηξε από τον βράχο της Λευκάδας, θλιμμένη για τον όμορφο νέο. Το ειδύλλιό της με τον Τρώα Αγχίση, έναν ακόμη θνητό, είναι μια από τις αρχαιότερες παραδόσεις που περιβάλλουν τη θεά⁴. Ο Gantz γράφει σχετικά: “ο ρόλος της Αφροδίτης στο μύθο, πλην Ομήρου, περιορίζεται στη βοήθεια των εραστών ή την τιμωρία εκείνων που απορρίπτουν την αγάπη!⁵”. 

   

Η Ανάδυση της Αφροδίτης.  Σάντρο Μποτιτσέλλι

Όμως είναι δύσκολο να διαβλέψουμε τη σχέση ενός πλανήτη πίσω από τέτοιες αφηγήσεις. Πιθανότατα η λατρεία της Αφροδίτης να είναι πολύ νεότερη από αυτή άλλων θεών κι αυτό γιατί στον Όμηρο εμφανίζεται ως εξειδικευμένη θεά, που σχετίζεται με ένα ανθρώπινο πάθος. Οι αρχαιότερες μορφές αυτών των θεοτήτων συνδύαζαν, όμως, πολλές λειτουργίες. Έτσι: “Όταν η μίξη των φυλών και η επιρροή της λογοτεχνίας συγκεντρώνει διάφορες τοπικές θεότητες, κατ' ανάγκην, για να διατηρηθεί η συνοχή, πρέπει να μοιραστούν οι λειτουργίες και οι ιδιότητες⁶”. Όμως, ενώ η θεά ήδη επιβεβαιώνεται στην πρώιμη επική λογοτεχνία, το όνομά της είναι απόν από τη μυκηναϊκή θρησκεία, όπως τουλάχιστον μας γίνεται γνωστή από πινακίδες της Γραμμικής Β'. Πιθανότατα η λατρεία της θεάς να ήρθε στην Ελλάδα, μεταξύ των ετών 1200 και 800 π.Χ.. Για τον Όμηρο, τον Ησίοδο και άλλους πρώιμους συγγραφείς, η θεά συνδέεται με την Κύπρο. Η Οδύσσεια αναφέρει την Πάφο πατρίδα της θεάς, ενώ η Ιλιάδα αναφέρει το Κύπρις ως το πιο κοινό επίθετό της και ο Ησίοδος τα Κυπρογενής και Κυθηρεία. Όμως, σχεδόν όλοι οι κορυφαίοι μελετητές, αρχαίοι και σύγχρονοι, συμφωνούν ότι η λατρεία της Αφροδίτης έφθασε στην Ελλάδα από την Εγγύς Ανατολή. Ίσως, πίσω από τη μορφή της Αφροδίτης να βρίσκεται η σημιτική θεά της αγάπης, η Ιστάρ [Αστάρτη]. Αυτή η άποψη υποστηρίζεται από τους ίδιους τους Έλληνες. Ο Παυσανίας, για παράδειγμα, γράφει: "Οι Ασσύριοι ήταν οι πρώτοι από την ανθρώπινη φυλή που λάτρεψαν την ουράνια [Αφροδίτη Ουρανία], κατόπιν ο λαός της Πάφου στην Κύπρο και των Φοινίκων και ο λαός των Κυθήρων, που έμαθε τη λατρεία της από τους Φοίνικες⁷.”

ΠΡΟΣΩΝΥΜΙΑ

Αφροδίτη και Έρως, Πελεγκρίνι

ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ: Η Αφροδίτη χαρακτηριζόταν με διάφορα επίθετα σε επικλήσεις. Έτσι, σχετικά με τη γέννησή της καλείτο: Κυθηρία ή Κυθηρεία, Παφία, Κύπρις, Κυπρογενής, Αναδυομένη (χαρακτηρισμός που συνδέεται με τον τρόπο γέννησής της), Αλιγενής (που γεννήθηκε στη θάλασσα), κ.ά. Σχετικά με τη θέση των ναών της ή τόπων δράσης της: Ερικυνή (από ναό της, σε ομώνυμο όρος στη Σικελία), Κνιδία (Κνίδος, Μ. Ασίας), Κτήσυλλα (από τον ναό της στην Κω), Ακιδαλία (από την ομώνυμη πηγή του Ορχομενού), Ιδαλίη (από το Ιδάλιο Κύπρου). Σχετικά με τον πόλεμο: Αρεία (του Άρη, του πολέμου), Νικηφόρος. Σχετικά με τη θάλασσα: Εύπλοια, Ποντία, Πελαγία, Εινάλια (της ακτής), Επιλιμένια. Σχετικά με τις σχέσεις: Εταίρα(!), Πάνδημος (από τον Πάνδημο έρωτα, το χυδαίο, σε αντίθεση με τον πνευματικό έρωτα), Ουρανία, Καλλίπυγος, Αμβολογήρα (αγέραστη), Νυμφία, Ανδροφόνος(!). Τέλος καλείτο ακόμη: Σκωτία (του Σκότους), Πειθώ και Ξένη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Briffault R., The Mothers, New York, 1963. Burkert W., Greek Religion, Cambridge, 1985. Farnell L., The Cults of the Greek States, Vol. II, New Rochelle, 1977. Foster B., Before the Muses: An Anthology of Akkadian Literature, Vol. 1, Bethesda, 1993. Gantz T., Early Greek Myth, Baltimore, 1993. Harrison J., Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας, Ιάμβλιχος, Αθήνα, 1995-97. Neumann E., The Great Mother, Princeton, 1974. Penglase C., Greek Myths and Mesopotamia, London, 1994. Ομηρικός Ύμνος εις Αφροδίτην, 53.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Graves R., The White Goddess, New York, 1948, σ. 482.

2. Όμηρος, Ιλιάδα Ξ, 216.

3. Όμηρος, Οδύσεια, θ, 266-364.

4. Ομηρικός Ύμνος εις την Αφροδίτην, 53ff.

5. Gantz T., Early Greek Myth, Baltimore, 1993,σ. 104.

6. Harrison J., Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας, Ιάμβλιχος, Αθήνα, 1995-97.

7. Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, 1.14,7.