Ο Απόλλων από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Απόλλων

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

   

  ΓΕΝΙΚΑ: Ο Απόλλωνας είναι ένας από τους μεγαλύτερους θεούς του αρχαίου Ελληνικού πανθέου [Απλών στη θεσσαλική-αιολική διάλεκτο], θεραπευτής και μάντης. Γεννήθηκε από το θεό Δία και τη Λητώ. Από τη δοξασία ότι αιτία όλων είναι ο Ήλιος, του οποίου το φως εισχωρεί στις κρυμμένες αιτίες, ο θεός Φοίβος Απόλλων σχετίζεται με τις λειτουργίες της λεγόμενης Ειμαρμένης και των Μοιρών, ως Θεός μαντευτής. Ο Απόλλων σχετιζόταν με τη Νεότητα και το Κάλλος, επειδή ως Ήλιος ξεπροβάλλει αενάως νέος κάθε αυγή και με το φως του καταδεικνύει όλα τα επί γης ωραία και θαυμαστά. Ιερά φυτά του ήταν η δάφνη¹, ο ηλίανθος, η άρκευθος και ο υάκινθος. Σύμβολά του ήταν ο Τρίπους, η Κιθάρα και το τόξο ή βέλος. Ιερά ζώα ο λύκος, το γεράκι, ο κύκνος, το κοράκι, ο πετεινός, ο τζίτζικας, το δελφίνι και το κριάρι. Στην Κρήτη ο Απόλλων ονομάζονταν Ταρραίος Απόλλων μετά την επικράτηση των Δωριέων από το όνομα της πόλης Τάρρα, η οποία είχε καταστεί το μεγαλύτερο κέντρο λατρείας του στο νησί. Κατά τους δωρικούς μύθους, στην Κρήτη ο Απόλλωνας ζήτησε καθαρμό για το φόνο του δράκοντα Πύθωνα στους Δελφούς, τον οποίο και έτυχε στην πόλη Τάρρα, στην οικία του ιερέα Καρμάνορα.

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ: Το όνομα του Απόλλωνα απουσιάζει από τα κείμενα τη Γραμμικής Β [Μυκηναϊκή]. Η ετυμολογία του ονόματος είναι αβέβαιη. Η ορθογραφία Ἀπόλλων αντικατέστησε όλες τις άλλες μορφές από την έναρξη της κοινής εποχής, αλλά η δωρική μορφή “Ἀπέλλων”, είναι πιο παλαιά προερχόμενη από την προηγούμενη Ἀπέλjων. Οι λέξεις προέρχονται από το δωρική λέξη ἀπέλλα, η οποία αρχικά σήμαινε τοίχο, φράχτη για τα ζώα και στη συνέχεια την αγορά της πόλης. Αργότερα η λέξη Απέλλα στη Σπάρτη σήμαινε αυτό που στην Αθήνα καλείτο εκκλησία [του δήμου]. Πάντως οι Έλληνες συχνά συνέδεαν το όνομα του Απόλλωνα με το ελληνικό ρήμα ἀπόλλυμι [καταστρέφω].

Απόλλων - Δάφνη

ΠΡΟΣΩΝΥΜΙΑ: Ένα από τα κυριότερα ονόματα του Απόλλωνα ήτν Φοίβος [="λαμπρός"], η οποία ήταν πολύ συχνά χρησιμοποείτο τόσο από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους. Ως θεός του φωτός συχνά απεκαλείτο Αἰγλήτης, από τη λέξη Αἴγλη [="φως του ήλιου"], Φαναῖος και Λύκειος, από την πρωτοελληνική λέξη λύκη [=φως], ή Λυκηγενής. Από διαφόρους τόπους λατρείας του ονομαζόταν: Κύνθιος, Κυνθογενής, Δήλιος, Διδυμαίος, Ακτιακός, Δελφίνιος, Πύθιος, Σμινθεύς, Παρνόπιος. Ακόμη, από το ρόλο του ως θεραπευτής, ονομαζόταν: Ἀκέσιος [<ἄκεσις, θεραπεία»), Ἀκέστωρ, [=θεραπευτής], Παιάν, από το ρήμα παίω=αγγίζω, Ἰατρός, Ἀλεξίκακος, Ἀποτρόπαιος, Ἐπικούριος [<επικουρώ =βοηθώ] και Γενέτωρ. Άλλες ονομασίες του ήταν οι: Νόμιος [=ποιμαντικός], Νυμφηγέτης, Λεσχηνόριος [=συνομιλητής], Λοξίας, Ἰατρομάντις, Μουσαγέτας, Μουσηγέτης, Ἀργυρότοξος, Ἑκάεργος, Ἑκηβόλος, Ἰσμηνιός [από τον Ισμηνία, το γιο της Νιόβης που φόνευσε ο Απόλλων], κ.ά.

ΛΑΤΡΕΙΑ: Τα κυριότερα κέντρα λατρείας του Απόλλωνα στην Ελλάδα, ήταν από τον 8ο αιώνα π.Χ. στους Δελφούς και τη Δήλο. Στους Δελφούς, ο Απόλλωνας λατρευόταν ως φονέας του Πύθωνα [σχετική ήταν και η εορτή των Πυθίων]. Στην Αρχαϊκή Ελλάδα ο Απολλων ήταν ο μαντικός θεός, ενώ στην Κλασική ήταν ο θεός του φωτός και της μουσικής. Στη λατρεία του Απόλλωνα οφείλονται και οι παρατηρήσεις των λεγομένων ημερησίων οιωνών. Ο Απόλλων έγινε θεός της νεότητας, προστάτης της μουσικής, της πνευματικής ζωή, της μετριοπάθειας και της αισθητή τάξης. Η λειτουργία του Απόλλωνα ως θεραπευτής ήταν συνδεδεμένη με τον Παιήωνα, ιατρό των Θεών στην Ιλιάδα και προερχόμενο από μια πιο πρωτόγονη θρησκεία. Αργότερα οι Έλληνες σχημάτισαν και την αρχική έννοια των σχετικών ασμάτων, των παιάνων, που στην εξέλιξή τους χρησιμοποιούνταν και ως πολεμικά εμβατήρια. Οι ιερείς του Απόλλωνα, που ονομάζονταν ιατρομάντεις, χρησιμοποίησαν μια εκστατική προφητική τέχνη που χρησιμοποιείτο ακριβώς από το θεό Απόλλωνα στους χρησμούς. Τέτοια άσματα αρχικά απευθύνονταν στον Απόλλωνα, και στη συνέχεια σε άλλους θεούς [Διόνυσο, Ήλιο, Ασκληπιό, κ.ά.]. Από τον 4ο αιώνα π.Χ., ο παιάνας είχε αντικείμενό του είτε το αίτημα για προστασία ενάντια στις ασθένειες και τη δυστυχία, ή τις ευχαριστίες μετά από μια τέτοια προστασία. Παράλληλα, με αυτόν τον τρόπο ότι ο Απόλλωνας είχε αναγνωριστεί ως ο θεός της μουσικής.

Απόλλων και Άρτεμις

ΔΩΡΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Η σύνδεση με τους Δωριείς ενισχύεται από τη ονομασία του μήνα Απελλαίου, αλλά αυτή η συσχέτιση μπορεί να εξηγήσει μόνο τον δωρικό τύπο του ονόματος, το οποίο είναι συνδεδεμένο και με την αρχαία μακεδονική λέξη Πέλλα [=πέτρα]. Άλλωστε μια πέτρα ήταν και το κέντρο λατρείας του θεού στους Δελφούς [Ομφαλός]. Στον "ομηρικό ύμνο" ο Απόλλων αποκαλείται Βόρειος εισβολέας, Έτσι, η άφιξή του πρέπει να έχει πραγματοποιηθεί κατά τη διάρκεια των «σκοτεινών αιώνων» μετά την καταστροφή του Μυκηναϊκού Πολιτισμού. Ως νέα θεότητα είναι φυσικό να πολεμάται από τους χθόνιους θεούς [Γαία, Τυφών] για την κυριαρχία πάνω στο δελφικό Μαντείο. Μια γυναικεία πρωτο-θεότητα, η Δελφύς [“μήτρα”], ένας αρσενικός θεός-φίδι, ο Τυφών, που συγχέεται με τον Πυθωνα, αντιστάθηκαν ματαίως στον Απόλλωνα. Ο Απόλλων και η αδελφή του Άρτεμις μπορούν να φέρουν το θάνατο με τα βέλη τους. Η αντίληψη ότι οι ασθένειες και ο θάνατος προέρχεται από αόρατες βολές που αποστέλλονται από υπερφυσικά όντα, ή μάγους είναι κοινή με τη γερμανική Μυθολογία. Γι αυτό και προληπτικά ο Απόλλωνας λατρεύεται και σ΄αυτόν στέλνουν τις προσευχές και ικεσίες οι άνθρωποι. Ωστόσο, η δωρική συνιστώσα, θα λέγαμε, ή αλλιώς το ινδοευρωπαϊκό στερεότυπο του Απόλλωνα, δεν εξηγεί τη σχέση του με οιωνούς, εξορκισμούς, και με την μαντική λατρεία.

Ο ναός του θεού στους Δελφούς

ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Στους ιστορικούς χρόνους, οι ιερείς των Δελφών κλήθηκαν και λαβρυάδες, δηλαδή "οι άντρες διπλός πέλεκυς”, γεγονός που δείχνει και μινωική προέλευση. Ο διπλός πέλεκυς [λάβρυς], ήταν το ιερό σύμβολο της μινωικής Κρήτης. Ο Ομηρικός ύμνος αναφέρει ότι ο Απόλλωνας εμφανίστηκε ως δελφίνι και έφερε Κρήτες ιερείς στους Δελφούς, οι οποίοι έφεραν θρησκευτικές πρακτικές τους. Άλλωστε ο Δελφίνιος Απόλλων ήταν μια θαλάσσια θεότητα της Κρήτης και των νησιών, όνομα που υποδηλώνει τη σχέση του με τους Δελφούς. Η αδελφή του Απόλλωνα, η Άρτεμις, ταυτίζεται με τη Βριτόμαρτι, την μινωική “κυρά των ζώων”. Στις πρώτες απεικονίσεις της, αυτή συνοδεύεται από τον “Κύριο των ζώων", έναν θεό που είχε το τόξο ως χαρακτηριστικό του. Δε γνωρίζουμε το αρχικό όνομα του, αλλά φαίνεται ότι ταυτίστηκε από το πιο ισχυρό Απόλλωνα. Αξίζει, τέλος, να αναφέρουμε ότι πολλοί ειδικοί διακρίνουν και μια ανατολικής προέλευσης συνιστώσα του Απόλλωνα κι αυτό γιατί το όνομα της μητέρας του, Λητώ, έχει λυδική προέλευση. Άλλωστε η προέλευση των Σιβύλλων, που ενεργούσαν όπως η εκάστοτε Πυθία των Δελφών, είναι από την Ανατολία. Άλλωστε, οι οιωνοί, τα σύμβολα, οι καθαρμοί και οι εξορκισμοί είχαν πρωτύτερα εξαπλωθεί στην αυτοκρατορία των Χετταίων. Ακόμη, κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού [1700-1200], ο χεττικός θεός Aplu ήταν ο θεός της πανούκλας, που οι ντόπιοι τον επικαλούντο όταν η περιοχή μαστίζονταν από την επιδημία. Άλλωτε ο μικρασιατικό Απόλλων Σμινθεύς είναι ο θεός των ποντικιών, φορέων της πανούκλας, που στα κλασικά χρόνια τον επικαλούντο οι Έλληνες της περιοχής για προστασία των αγρών από τους αρουραίους.

ΜΑΝΤΙΚΑ ΙΕΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ: Το κυριότερο μαντικό κέντρο του Απόλλωνα ήταν αναμφισβήτητα αυτό των Δελφών. Άλλα μαντικά ιερά του ήταν αυτό στη Φωκίδα [Απόλλων Αβαίος] το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί και από τον Κροίσο, στην Κλάρο της Μ. Ασίας, στις Βάσσες της Πελοποννήσου, στην Κόρινθο, στην Τρωάδα [Σμινθεύς Απόλλων], στη Δήλο, στα Δίδυμα της Λυδίας, όπου υπήρχε και μία θεωρούμενη ιαματική πηγή, στην Ιεράπολη της Συρίας, στα Πάταρα της Λυκίας, στη Σέγεστα της Σικελίας, στο Αμφιαράειο του Ωρωπού και τέλος στη Λειβαδιά, παράλληλα με αυτό του Τροφωνίου.

ΝΑΟΙ: Πολλοί ναοί αφιερωμένοι στον Απόλλωνα χτίστηκαν στην Ελλάδα και τις ελληνικές αποικίες.Ο παλαιότερο ναός του Απόλλωνα χτίστηκε στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. στη Θήβα, ενώ σπουδαίοι ακόμη ναοί του υπήρχαν στο Θέρμο της Αιτωλίας, στην Κυρήνη της Λιβύης [600 π.Χ.], στη Ναύκρατι της Αιγύπτου [6ος αι.], Στις Συρακούσες, στην Ερέτρια [Δαφνηφόρος Απόλλων], στη Σελινούντα [550 π.Χ.], στην Κόρινθο [μέσα 6ου αι.], στους Δλφούς [513 π.Χ.], στη Χίο [Απόλλων Φαναίος], στη Φωκίδα, στη Δήλο [475 π.Χ], στις Βάσσες της Πελοποννήσου [Επικούρειος Απόλλων, 430 π.Χ.], σα Δίδυμα της Μιλήτου [Διδθμαίος Απόλλων 330 π.Χ.] και αλλού.

  Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ: Όταν η Ήρα ανακάλυψε ότι η Λητώ ήταν η έγγυος από το Δία απαγόρευσε τον τοκετό της οπουδήποτε στη γη! Στην περιπλάνησή της, η Λητώ βρήκε το πλωτό, τότε, νησί της Δήλου. Γέννησε εκεί και έγινε αποδεκτή από τους ανθρώπους, προσφέροντάς τους την υπόσχεσή της ότι ο γιος της θα είναι πάντα ευνοϊκός προς το νησί. Στη συνέχεια, ο Δίας στερέωσε τη Δήλο στον πυθμένα της θάλασσας. Αυτό το νησί έγινε αργότερα το ιερό του Απόλλωνα. Οι αρχαίοι συγγραφείς συμφωνούν ότι η Άρτεμις γεννήθηκε πρώτη και βοήθησε μάλιστα τη γέννηση του Απόλλωνα. Ο Απόλλων γεννήθηκε την έβδομη μέρα του Θαργηλίωνα μήνα και έκτοτε η ημέρα αυτή θεωρείτο ιερή.

ΝΕΟΤΗΤΑ: Τέσσερις ημέρες μετά τη γέννησή του, ο Απόλλωνας σκότωσε τον χθόνιο Πύθωνα που ζούσε στους Δελφούς, δίπλα στην πηγή Κασταλία. Η Ήρα είχε στείλει τον Πύθωνα νωρίτερα για να κυνηγήσει τη Λητώ σε όλο τον κόσμο. Για να προστατεύσει τη μητέρα του, ο Απόλλων παρακάλεσε τον Ήφαιστο για τόξο και βέλη. Μετά την παραλαβή τους, ο Απόλλωνας σκότωσε το δράκοντα στο ιερό σπήλαιο στους Δελφούς. Ο Απόλλων όμως έπρεπε να τιμωρηθεί γι 'αυτό, διότι ο Πύθων ήταν παιδί της Γαίας. Η Ήρα στη συνέχεια έστειλε το γίγαντα Τιτυό για να σκοτώσει Λητώ. Αυτή τη φορά ο Απόλλωνας βοηθήθηκε από την αδελφή του Άρτεμη για την προστασία της μητέρας τους. Στη διάρκεια της μάχης ο Δίας τελικά εκσφενδόνισε τον Τιτυό στα Τάρταρα.

ΣΤΟΝ ΤΡΩΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ: Ο Απόλλων, στη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου έριξε βέλη μολυσμένα με την πανούκλα στο ελληνικό στρατόπεδο, σε αντίποινα για την προσβολή του Αγαμέμνωνα στον ιερέα του Απόλλωνα Χρύση, του οποίου την κόρη Χρυσηίδα είχε αρπάξει. Ζήτησε την επιστροφή της, για να επακολουθήσει το γνωστό περιστατικό με τον Αχιλλέα, που ήρθε σε ρήξη με τον Αγαμέμνονα για την Βρισηίδα, η οργή του Θεσσαλού ήρωα και η απόσυρσή του από το πεδίο των συγκρούσεων. Ακόμη, όταν ο Διομήδης τραυμάτισε τον Αινεία, ο Απόλλων τον έσωσε. Ο Απολλων βοήθησε και τον Πάρι στο φόνο του Αχιλλέα καθοδηγώντας το βέλος του προς την τρωτή φτέρνα του Αχιλλέα.

ΑΛΛΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΑΠΟΛΛΩΝΑ [ΑΔΜΗΤΟΣ-ΝΙΟΒΗ]: Όταν ο Δίας χτύπησε τον Ασκληπιό με τον κεραυνό επειδή ο τελευταίος ανέστησε τον Ιππόλυτο, ο Απόλλων για εκδίκηση σκότωσε τους Κύκλωπες. Μετά από αυτό ο Δίας σκέφτηκε να στείλει τον Απόλλωνα στα Τάρταρα, αλλά αντ' αυτού καταδικάστηκε σε ένα χρόνο καταναγκαστικής εργασίας, λόγω της μεσολάβησης της μητέρας του, Λητούς. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου υπηρέτησε ως ποιμένας στον Άδμητο, βασιλιά των Φερών. Ο Άδμητος αντιμετώπισε τον Απόλλωνα καλά, και, σε αντάλλαγμα, ο θεός αργότερα, όταν χρειάστηκε έσωσε εκείνον από το θάνατο². Άλλοτε, όταν η Νιόβη καυχήθηκε για τα παιδιά της συγκρίνοντάς τα με τα παιδιά της Λητούς, ο Απόλλωνας σκότωσε τους γιους της, και η Άρτεμις κόρες της.

   

Η Νιόβη με τον νεογέννητο Απόλλωνα και την Άρτεμη

   ΕΡΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ: Η Δάφνη, Νύμφη, κόρη του Πηνειού, αγαπήθηκε από τον Απόλλωνα, αλλά εκείνη δεν ενέδιδε στον έρωτά του. Μετά από μακροχρόνιο κυνηγητό από τον Απόλλωνα, η Δάφνη προσευχήθηκε στον πατέρα της, τον Πηνειό, για βοήθεια, και αυτός τότε τη μεταμόρφωσε στο ομώνυμο δέντρο. Έκτοτε η δάφνη θεωρείτο ιερό έμβλημα του Απόλλωνα [Υψοί Λακωνίας, Δαφνηφόρος Απόλλων στην Ερέτρεια, κ.α.]. Η ιστορία της Ωκεανίδας Κλυτίας³ είναι μια ιστορία έρωτα, στην οποία ενεπλάκησαν η ίδια και η αντίζηλός της Λευκοθόη, χωρίς να ευθύνονται. Ερωτευμένη με τον Απόλλωνα-Ήλιο η Κλυτία κι εκείνος μαζί της, κάποια στιγμή την άφησε για τον έρωτα της Λευκοθόης, κόρης του βασιλιά της Περσίας Όρχαμου και της Ευρυνόμης. Τη φλόγα του πόθου του την ενέβαλε η Αφροδίτη. Από τον μυστικό έρωτα του Απόλλωνα και της Λευκοθόης γεννήθηκε ο Θερσάνορας, ο Αργοναύτης από την Άνδρο. Η Κλυτία, από ζήλεια, φανέρωσε την ιστορία στον πατέρα της Λευκοθόης, που τη φυλάκισε σε μια βαθιά και σκοτεινή τάφρο, για να μην βλέπει καθόλου το φως του αγαπημένου της Ήλιου, μέχρι που πέθανε. Εκείνος τη λυπήθηκε και μη μπορώντας να τη φέρει πίσω στη ζωή πότισε με αρώματα τον τάφο της και έκανε το σώμα της να αποκτήσει ρίζες, απ' όπου ξεπετάχτηκε ο θάμνος απ' όπου βγαίνει το λιβάνι. Αλλά και η Κλυτία τιμωρήθηκε, γιατί στερήθηκε τον έρωτα του αγαπημένου της. Από τη θλίψη της μαράζωσε αλλά, καθώς μεταμορφώθηκε σε ηλιοτρόπιο, στρέφει συνέχεια το πρόσωπο προς τον χαμένο εραστή, τον Ήλιο [Απόλλωνα]⁴. Η Μάρπησσα απήχθη κάποτε από τον ήρωα Ίδα, αλλά αγαπήθηκε από τον Απόλλωνα. Τότε ο Δίας διέταξε την κόρη να επιλέξει μεταξύ τους, και εκείνη επέλεξε τον Ίδα με την αιτιολογία ότι ο Απόλλωνας είναι αθάνατος, και συνεπώς δεν θα τη θέλει όταν εκείνη γεράσει. Η Κασταλία ήταν μια νύμφη που επίσης αγάπησε ο Απόλλων. Εκείνη όμως έφυγε από εκείνον και μεταμορφώθηκε σε πηγή στους Δελφούς. Το νερό της θεωρείτο ιερό και χρησιμοποιείτο για καθαρισμό των ναών και των ιερέων. Ο Απόλλων απέκτησε και διάφορα τέκνα πολύ γνωστά πό τη Μυθολογία. Με την Κυρήνη απέκτησε τον Αρισταίο που δίδαξε στους ανθρώπους πολλές αγροτικές καλλιέργειες, τη μελισσοκομί, κ.ά. Από την Εκάβη, σύζυγο του Πριάμου, απέκτησε έναν γιο τον Τρωίλο που τον σκότωσε ο Αχιλλέας. Ο απόλλων αγάπησε ακόμη τη μάντισσα της Τροίας Κασσάνδρα, που επειδή εκείνη τιν αρνήθηκε καταδικάστηκε από το θεό να μην την πιστεύει κανείς ότν εκείνη θα προφήτευε. Γνωστή είναι ακόμη η ιστορία με τον κόρακα που μετέφερε στον Απόλλωνα την είδηση ότι η αγαπημένη του Κορωνίδα, κόρη του Θεσσαλού Φλεγύα, είχε ερωτευτεί έναν θνητό, τον Ισχύ, γιο του Ελάτου. Όταν έμαθε την είδηση αυτή ο θεός καταδίκασε το κοράκι να είναι πάντα μαύρο [ενώ ήταν προηγουμένως λευκό], επειδή δεν το πίστεψε. Όταν όμως ανακάλυψε την αλήθεια έστειλε την Άρτεμη να σκοτώσει την Κορωνίδα και ο ίδιος έκανε το κοράκι ιερό δίνοντάς του το έργο της δημοσιοποίησης σημαντικών θανάτων [άγγελος θανάτου]. Ο Απόλλων ήταν ακόμη πατέρας του Ιώνα από την Κρέουσα. Μετά το θάνατό της, ο Απόλλων μεταμόρφωσε τη μητέρα του Ίωνα τσε αγάπης βότανο. Σύμφωνα με την Βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου και άλλους συγγραφείς η λίστα “συζύγων” και τέκνων του Απόλλωνα ήταν η εξής: Νάξος, Αγανίππη, Χίος, Άκανθα, Αλκιόπη, Άμφισσα, Αγχιάλη, Αρεια, Μίλητος, Αστυκόμη [Νύμφη], Εύμολπος, Αρσινόη, Ασκληπιός, Καλλιόπη [Μούσα], Λίνος, Ορφέας, Κασσάνδρα, Κασταλία, Κελαινώ, Χιόνη, Λευκονόη, Φιλάμμων, Χρυσόθεμις, Παρθένος, Κορωνίδα, Κορύκεια, Λυκορέας, Κρέουσα, Κυρήνη, Αρισταίος, Ίδμων, Δανάη [από την οποία απέκτησε τους Κουρήτες, τη Δάφνη] Δία, Δρυόπη, Άμφισσος, Εύβοια, Ίαμος, Εκάτη, Ευάδνη, Σκύλλα, Εκάβη [από την οποία απέκτησε τον Τρωίλο και τον Έκτορα], Υπερμνήστρα, Αμφιάραος, Υψιπύλη, Κύκνος, Λυκία, Μαντώ, Μόψος, Μάρπησσα, Μελία, Ισμανός, Οθρηίς, Παρθενόπη, Λυκομήδης, Φθία, Δώρος, Λαόδοκος, Πολυποίτης, Προθόη, Πρόκλεια, Ψαμάθη, Ροδόεσσα [Νύμφη], Κείος [,νήσος Κέα], Ροδόπη, Κίκων, Σινώπη, Σύρος, Στίλβη, Λαπίθες, Αινείας, Ζεύξιππος, Θάλεια [Μούσα], Θεμιστώ, Ουρανία [Μούσα], Ουρία, Οιλέας, Τροφώνιος. Ακόμη ο Απόλλων θεωρείται γεννήτωρ από άγνωστες γυναίκες και των εξής : Ακραίφνιος, Χαρικλώ, Ερύμανθος, Μαραθών, Μέγαρος, Μελανέας, Οκνιος, Πίσος, Κηφισώ, Απολλωνίς.

ΕΟΡΤΕΣ – ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΔΙΟΝΥΣΟ: Γιορτές προς τμήν του Απόλλωνα διοργανόνονταν σε πολλές πόλεις της Ελλάδας. Οι κυριότερες ήταν: τα Δαφνηφόρια, τα Βοηδρόμια, τα Κάρνεια [Σπάρτη], τα Δήλια, ταα Υακίνθεια, τα Μεταγείτνια, ταα Πυανέψια, τα Πύθια και τα Θαργήλια. Ως θεός-προστάτης του εποικισμού, ο Απόλλωνας έδινε μαντευτική καθοδήγηση για τις αποικίες, ειδικά κατά τη διάρκεια του Β΄Αποικισμού [750-550 π.Χ.]. Ο Απόλλων γενικά αντιπροσωπεύει την αρμονία, την τάξη, και το λόγο, χαρακτηριστικά αντίθετα από εκείνα του Διονύσου, θεού του κρασιού, ο οποίος εκπροσωπεί την έκσταση, τη μέθη και την διαταραχή. Η αντίθεση μεταξύ των ρόλων αυτών των θεών αντικατοπτρίζεται στα επίθετα απολλώνια – διονυσιακά. Ωστόσο, οι Έλληνες πίστευαν ότι οι ιδιότητες των δυο θεών ήταν συμπληρωματικές. Έτσι, όταν ο Απόλλων το χειμών αποχωρούσε για τη χώρα των Υπερβορείων, ο Διόνυσος αναλάμβανε το Μαντείο των Δελφών.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Υπάρχουν και οι σχετικοί μύθοι που ταυτοποιούν τη σχέση του θεού με πρόσωπα ομώνυμα, όπως ο Υάκινθος και η Νύμφη Δάφνη.

2. Δες σχετικά το μύθο Άδμητος και Άλκηστις.

3. Ησίοδος, Θεογονία, 352.

4. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, 4.206-207.

Η Άρτεμις από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Άρτεμις

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Άρτεμις, από ερυθρόμορφος κύλικα

  ΓΕΝΙΚΑ: H Άρτεμις είναι μια από τις παλαιότερες και πιο ενδιαφέρουσες μορφές του ελληνικού πανθέου. Ήταν κόρη του Δία και της Λητούς, δίδυμη αδερφή του Απόλλωνα. Θεωρείτο βασίλισσα των βουνών και των δασών, θεά του κυνηγιού και προστάτις των μικρών παιδιών και ζώων. Αντίστοιχη της Άρτεμης στη ρωμαϊκή Μυθολογία ήταν η Ντιάνα, ενώ στην Ετρούσκικη, που είχε μεγαλύτερες επιρροές από τον Ελληνικό Μύθο, η θεότητα Αρτούμες.

ΓΕΝΝΗΣΗ-ΠΡΩΤΗ ΝΕΟΤΗΤΑ: Η γέννηση της θεάς τοποθετείται είτε στο νησί Ορτυγία είτε στη Δήλο. Σ' ένα απ' αυτά τα άγονα νησιά και μετά από ταλαιπωρίες και περιπλανήσεις είχε καταφύγει η έγκυος Λητώ προκειμένου να κρυφτεί από την καταδιωκτική μανία της συζύγου του Δία, της Ήρας. Εκεί, με τη βοήθεια γυναικείων θεοτήτων, ήρθε στο φως πρώτα η Άρτεμις και αργότερα ο αδερφός της Απόλλωνας. Από τις πρώτες κιόλας ώρες της γέννησής της η Άρτεμη πήρε πρωτοβουλίες[!]. Αν και νεογέννητη, βοήθησε τη μητέρα της να γεννήσει και το δεύτερο παιδί, τον Απόλλωνα, ταυτιζόμενη έτσι με τη θεότητα Ειλειθυία [<ελεύθω+υιός], τη θεά του τοκετού. Πανέμορφη και πανέξυπνη η Άρτεμη, είχε από νωρίς κερδίσει την εκτίμηση των άλλων θεών. Από τα τρία της χρόνια είχε διαμορφώσει την ενδυμασία της, τον εξοπλισμό της και την ακολουθία της στην αγαπημένη της ενασχόληση, το κυνήγι. Ήταν από παιδί σταθερή και άκαμπτη στις αποφάσεις της. Ο Δίας τη θαύμαζε και την αγαπούσε υπέρμετρα, ικανοποιώντας όλες της τις επιθυμίες. Το πρώτο που ζήτησε η Άρτεμη από τον πατέρα της ήταν η αιώνια αγνότητα και παρθενία. Πιστή και σταθερή σ' ό,τι ζητούσε, η παρθενική θεά δε σπίλωσε ποτέ το ήθος της. Σοβαρή και περήφανη, διατήρησε την αγνότητά της περιφρονώντας πάμπολλες ερωτικές επιθέσεις. Αφοσιωμένη στο κυνήγι και τη φύση, αδιαφόρησε για τις χαρές του γάμου και τις ερωτικές απολαύσεις Αυτό απαιτούσε και από την ακολουθία της, δηλαδή τις Νύμφες που την περιστοίχιζαν.

  ΑΜΕΙΛΙΚΤΗ: Η Άρτεμη ήταν μια θεά αμείλικτη που δεν την άρεσε να συγχωρεί. Οποιαδήποτε παρατυπία ή παρέκκλιση από τα πιστεύω της και τις αρχές της τιμωρούνταν. Τα θανατηφόρα της βέλη στόχευαν θνητούς, θεούς και ήρωες που παρέβλεπαν την ύπαρξή της ή αμελούσαν τις αρχές και τη λατρεία της. Κάποτε ο Ακταίων, γιος της Αυτονόης και του Αρισταίου, έτυχε να δει την Άρτεμη γυμνή, την ώρα που έκανε το λουτρό της. Η θεά από φόβο μήπως διαδοθεί το περιστατικό, τον μεταμόρφωσε σε ελάφι κι έβαλε τα σκυλιά που τον συνόδευαν να τον κατασπαράξουν. Σε άλλη περίπτωση, η Καλλιστώ, μία από τις συνοδούς της Άρτεμης στο κυνήγι, κόντεψε να χάσει τη ζωή της από τα βέλη της θεάς γιατί αποπλανημένη από τον Δία είχε χάσει την αγνότητά της. Η Άρτεμις ακόμη, κατά μία εκδοχή, σκότωσε και την Αριάδνη, γιατί είχε απαχθεί και αποπλανηθεί από τον Θησέα. Ακόμη κι ο Ωρίων, γιος του Ποσειδώνα, βρήκε κι αυτός θάνατο από τα βέλη της Άρτεμης, γιατί είχε σμίξει με τη θεά της αυγής, την Ηώ, ή γιατί σύμφωνα με άλλη παράδοση είχε καυχηθεί ότι ήταν καλύτερος απ' αυτήν στην τέχνη του τόξου! Η Άρτεμις πάντως είχε ιδιαίτερη αδυναμία στα παιδιά και τους έφηβους. Νέοι και νέες που διατηρούσαν την αθωότητά τους και που ζούσαν σύμφωνα με τις αρχές της ήταν ευνοούμενοί της και βρίσκονταν υπό την προστασία της. Ο Ιππόλυτος, που ήταν αφοσιωμένος σ' αυτήν και τη λατρεία της, αποτελεί ζωντανό παράδειγμα. Διότι εκείνος, δεινός κυνηγός, είχε αφιερώσει τη ζωή του στην πανέμορφη Άρτεμη και στο ιδανικό που η ίδια πρέσβευε. Καμιά γυναίκα δε στάθηκε ποτέ ικανή να τον παρασύρει. Ούτε και η Φαίδρα, σύζυγος του Θησέα, μπόρεσε να τον αποπλανήσει. Η υποδειγματική του συμπεριφορά έκανε τη θεά να συγκινηθεί και να του χαρίσει τιμές, δόξες και αιώνια μεταθανάτια τιμή.

Ιωνικό δίδραχμο με τη μορφή της θεάς

ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΑ: Η Άρτεμις ήταν από τις ομορφότερες και κομψότερες θεές του Ολύμπου. Οι αρχαίοι Έλληνες τη φαντάζονταν ψηλή, με ευγενική ομορφιά, αγέρωχη κορμοστασιά και περήφανο περπάτημα. Στις περισσότερες εκδηλώσεις της η Άρτεμις εμφανίζεται ώριμη κι αποφασιστική. Γυναίκα δραστήρια και ευκίνητη, η θεά διοχέτευε την ενεργητικότητά της στην καταδίωξη θηραμάτων στα βουνά. Συνοδευόμενη από Νύμφες και από άγρια κυνηγόσκυλα, έτρεχε σε λίμνες, ποτάμια και βουνά προκειμένου να βρει τα θηράματά της. Αγέρωχη, δεινή γνώστρια της τοξευτικής τέχνης και ικανή δρομέας και κυνηγός, επιδίδονταν με πάθος στο κυνήγι. Ένα από τα βασικότερα γνωρίσματα της Άρτεμης ήταν η καθολική της κυριαρχία επί της φύσεως. Ως προστάτιδα της φύσης η Άρτεμη θεωρείτο υπεύθυνη, παράλληλα με τη Δήμητρα, τόσο για τη γεωργία όσο και για την κτηνοτροφία. Μάλιστα, όσες από τις περιοχές δεν τηρούσαν τις υποχρεώσεις τους απέναντί της ή παρέβλεπαν την ύπαρξή της, είχαν να αντιμετωπίσουν την εκδικητική οργή της, δηλαδή καταστροφή των σπαρτών και ασθένειες των κοπαδιών.

Ο Ακταίων βλέπει την Άρτεμη στο λουτρό.

ΑΔΜΗΤΟΣ ΚΑΙ ΟΙΝΕΑΣ: Ο Άδμητος και ο Οινέας αντιμετώπισαν, εξαιτίας της αμέλειας και της αδιαφορίας που έδειξαν, την οργή της θεάς. Ο Άδμητος στη γαμήλια γιορτή του είχε ξεχάσει να θυσιάσει στην Άρτεμη. Η Άρτεμις, οργισμένη από την παρατυπία, έστειλε στο νυφικό του κρεβάτι φίδια, ενώ ετοιμάστηκε να του αφαιρέσει τη ζωή. Μάταια ο Απόλλωνας προσπάθησε να την καλοπιάσει. Τελικά ο ίδιος έπεισε τις Μοίρες να του χαρίσουν τη ζωή και σαν αντάλλαγμα να πάρουν τη ζωή κάποιου άλλου δικού του ανθρώπου. Στην απαίτηση αυτή των Μοιρών μόνο η γυναίκα του Άλκηστις προσφέρθηκε. Τελευταία όμως στιγμή η επέμβαση του Ηρακλή την έσωσε προτού προλάβει η ψυχή της να διαβεί το κατώφλι του Άδη. Ο Οινέας πάλι, κάποτε είχε ξεχάσει να θυσιάσει στην προστάτιδα της πόλης του Καλυδώνας, δηλαδή στην Άρτεμη. Η αδιαφορία του κόστισε πολύ στο λαό της πόλης. Ένας τεράστιος κάπρος σταλμένος από τη θεά προκάλεσε τεράστιες καταστροφές σε γη, σε ζώα και ανθρώπους. Κανείς δε μπορούσε να τον σκοτώσει. Ο Μελέαγρος μόνο, ο γιος του Οινέα, ήταν τελικά εκείνος που τον εξόντωσε, αλλά στη συνέχεια σκοτώθηκε σε μια συμπλοκή γύρω από τη μοιρασιά. Η γυναίκα και η μητέρα του Μελέαγρου μη αντέχοντας τη θλίψη του θανάτου του αυτοκτόνησαν από τη στεναχώρια τους. Οι αδερφές του, τέλος, που αδιάκοπα τον θρηνούσαν, μεταμορφώθηκαν από την Άρτεμη σε φραγκόκοτες.

Jacob Van Loo: Diana

   ΑΡΤΕΜΙΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΗΣ: Αξίζει να αναφέρουμε ότι η Άρτεμις πήρε ενεργό μέρος και σ' έναν από τους άθλους του Ηρακλή. Ο Ηρακλής για μεγάλο διάστημα καταδίωκε μια πανέμορφη ελαφίνα με χρυσά κέρατα και χάλκινα πόδια, ιδιοκτησία της ίδιας της θεάς. Η Άρτεμη, με τη συνδρομή του αδερφού της, του Απόλλωνα, τον εμπόδισε μεν να σκοτώσει το ζώο, τον προέτρεψε όμως να το παραδώσει στην Τίρυνθα, στο βασιλιά Ευρυσθέα. Με την παραλαβή του ζώου ο Ευρυσθέας της το αφιέρωσε και πάλι.

Η ΝΙΟΒΗ: Στην περίπτωση της Νιόβης που παινεύτηκε (συγκριτικά με τη Λητώ) για τα πολλά και όμορφα παιδιά της οι δίδυμοι θεοί συμμετείχαν στην τιμωρία της. Επτά βέλη της Άρτεμης κι επτά του Απόλλωνα καρφώθηκαν στα δεκατέσσερα παιδιά της και τα σκότωσαν. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και για τον ίδιο λόγο η Άρτεμη σκότωσε κάποτε τη Χιόνη, κόρη του Δαιδαλίωνα και ερωμένη του Απόλλωνα, γιατί είχε καυχηθεί ότι η ομορφιά της ξεπερνούσε κι αυτήν της πανέμορφης θεάς.

Μακεδονικό νόμισμα της Ρωμ. περιόδου [περ. 150 π.Χ.]

ΣΤΟΝ ΤΡΩΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ: Στον Τρωικό πόλεμο μαζί με τον αδερφό της, τον Άρη, την Αφροδίτη και τη Λητώ, η Άρτεμις συμμετείχε ενεργά με το μέρος των Τρώων. Ένα από τα πρώτα περιστατικά που συνέβησαν προτού ακόμη ξεκινήσει ο πόλεμος οφειλόταν στο θυμό και την οργή της Άρτεμης. Ο ελληνικός στόλος, εξαιτίας της άπνοιας που είχε δημιουργήσει η θεά, δεν μπορούσε να ξεκινήσει. Κι αυτό γιατι κάποτε, ο αρχηγός των Αχαιών Αγαμέμων, είχε εισβάλει σ' ένα άλσος αφιερωμένο στην Άρτεμη και είχε σκοτώσει ένα ιερό ελάφι. Η θεά εξοργίστηκε και απαίτησε τη θυσία της κόρης του Ιφιγένειας[!] προκειμένου ευνοϊκοί άνεμοι να βοηθήσουν τον απόπλου των ελληνικών καραβιών. Ακόμη, ο πληγωμένος από τον Διομήδη Αινείας είχε δεχθεί στη διάρκεια του πολέμου τη βοήθεια της Άρτεμης και είχε κατορθώσει έτσι να ανακτήσει τις δυνάμεις του και να επιστρέψει στη μάχη.

Άρτεμις η Εφεσία

  ΛΑΤΡΕΙΑ-ΣΥΜΒΟΛΑ: Τα σύμβολα της Άρτεμης ήταν ζώα, φυτά ή και όπλα: κατσίκα, τράγος, ελάφι, αρκούδα, σκύλος, φίδι, δάφνη, φοίνικας, κυπαρίσσι, σπαθί, φαρέτρα, ακόντιο και άλλα. Στη Βραυρώνα της Αττικής λατρευόταν η Άρτεμις Βραυρωνία. Εκεί υπήρχε ένας από τους σημαντικότερους ναούς της. Η λατρεία της θεάς ήταν τόσο γενικευμένη που στην περιοχή δόθηκε το όνομα Αρτέμιδα. Στην περιοχή υπάρχει σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνος, με εκθέματα, μεταξύ άλλων, από το ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος. Ναός ακόμη της θεάς υπήρχε στην περιοχή του Μετς, στο κέντρο της Αθήνας [Αγροτέρα Άρτεμις]. Ναοί της Αρτέμιδος υπήρξαν και στις περιοχές που ονομάζονταν Αρτεμίσιο, όπως και στην Αρτεμισία της Μεσσηνίας [Λιμνάτις Άρτεμις]. Άλλοι σπουδαιοι ναοί της υπήρξαν ο Ναός της Αυλίδειας Αρτέμιδος, στην Αυλίδα και ο ναός της Αρτέμιδας στους Λουσούς της Αχαϊας, που ήρθε στο φως χάρις στις εργασίες του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών [1898]. Οι κυριότερες εορτές προς τίμήν της Αρτέμιδος ήταν: οι Σπονδές των Πλαταιών, την έκτη ημέρα του Βοηδρομιώνος, η Επιστροφή της Ιφιγένειας, στην σημερινή Αρτέμιδα Αττικής, τα μικρά Ελευσίνια Μυστήρια, στον ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος στο Μετς, τα Αμαρύσια, αρχικά στην Αμάρυνθο της Εύβοιας, και αργότερα στην Αττική στο Μαρούσι, τα Ελαφηβόλια, την έκτη μέρα του Ελαφηβολιώνος, τα Εφέσια, στην αρχαία Έφεσο, τα Μουνίχια, την 16η του Μουνιχιώνα, στο λόφο τηςΜουνιχίας στον Πειραιά.

Tiepolo: Αρτεμις

  ΕΠΩΝΥΜΙΑ: Τα κυριότερα επωνύμια της Αρτέμιδος ήταν από τοπωνύμια λατρείας της: Αγροτέρα, Αλφειαία, Αμαρυσία, Βραυρωνία, Επιδήλιος, Εφεσία, Λαφρία, Λιμνάτις, Μουνιχία, Τρικλαρία. Άλλα ονόματά της προέρχοντιαι από την ταύτιση της θεάς με άλλες θεότητες, ή κάποιες ιδιότητές της: Δικτυνναία [στην περιοχή του Διστόμου], Εκάτη και Ελαφηβόλος, Ελαφιαία, Ευπλοία, Σωτείρα.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com