Ο μύθος των τζιτζικιών από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο μύθος των τζιτζικιών

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

  ΤΑ “ΜΟΥΣΙΚΑ ΕΝΤΟΜΑ”: Η ονομασία των συμπαθών αυτών εντόμων στην αρχαία Ελληνική ήταν “τέττιξ” και η λέξη αυτή έρχεται κοντά προς την ηχητική τους έκφραση. Στα σύγχρονα όμως ελληνικά τα λέμε τζιτζίκια, τέλεια μίμηση του τραγουδιού του εντόμου. Η λέξη “τραγούδι” είναι μάλλον άτοπη αφού ο ήχος παράγεται από το τρίψιμο των κοιλιακών τους κυμβάλων, όπως, ακριβώς, σ' ένα μουσικό πριόνι! Είναι παιχνίδι χορδών τρίφτη και όχι φωνητικών χορδών. Ο Ζαν Ανρί Φαμπρ στο έργο του για τα τζιτζίκια, είχε ορθά δώσει τον τίτλο του Ομήρου των εντόμων στα τζιτζίκια!

ΑΓΓΕΛΟΙ ΤΩΝ ΜΟΥΣΩΝ: Όμως για τα τζιτζίκια ομιλεί και ο Πλάτων, που σ' ένα σημείο του Φαίδρου μας λέει ότι όταν "ακούστηκε για πρώτη φορά το τραγούδι των Μουσών πάνω στη γη, οι άνθρωποι τόσο αναστατώθηκαν που βάλθηκαν να τις μιμούνται σε σημείο που ξέχναγαν να φάνε και να πιούνε. Τόσο, που πέθαναν χωρίς να το καταλάβουν. Και από εκείνους γεννήθηκε τότε το είδος των τζιτζικιών". Θα πρέπει να διευκρινίσουμε, ωστόσο, πως στα σημερινά αυτιά το τραγούδι των τζιτζικιών ακούγεται περισσότερο επαναληπτικό και μονότονο παρά μαγευτικό. Είναι όμως φανερό ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν το άκουγαν με το ίδιο αυτί: γι' αυτούς, το τραγούδι των τζιτζικιών, μακριά από το να ακούγεται σαν ηχητική “σουβλιά” ήταν φορέας ανάμνησης και φορέας μηνύματος. Γιατί τα τζιτζίκια θεωρούνταν οι άγγελοι των Μουσών πάνω στη γη και διαβίβαζαν στους θεούς τα σέβη των ανθρώπων. Το τραγούδι τους, έστω και το καταμεσήμερο, όταν ζέστη και αντηλιά κάνουν τον ίσκιο του δέντρου καταφύγιο, ήταν ένα τραγούδι εγρήγορσης, που κατά κάποιον τρόπο έλεγε στον άνθρωπο: "εγέρσου-ξύπνα, εγέρσου-ξύπνα..." Φασαριόζικα, σίγουρα, ή εκνευριστικά, μα και διδακτικά, κυρίως τέτοια ήταν για τους αρχαίους Έλληνες η φύση και ο λόγος ύπαρξης των τζιτζικιών. Για εκείνους που στην εποχή τους το γνώριζαν, ο μύθος του Πλάτωνα θα έπρεπε ιδίως να έχει ένα ηθικό και φιλοσοφικό νόημα. Αλλά πέρα από το μύθο, παραμένει το μυστήριο των τζιτζικιών.

   

  ΖΩΗ ΣΑΝ ΤΖΙΤΖΙΚΙΑ: Το να περνάνε τη σύντομη ζωή τους ακίνητα πάνω σ' ένα δέντρο και τρίζοντας, φαίνεται να έχει κάτι το ανόητο, μια ανεμελιά, όπως το δείχνει τόσο καλά ο μύθος του Λα Φονταίν με το μυρμήγκι. Ο Γάλλος αυτός μυθοποιός φαίνεται πως αγνοούσε το γεγονός πως τα τζιτζίκια πεθαίνουν με το τέλος του καλοκαιριού, οπότε δεν έχουν καμία ανάγκη να προνοούν για την επιβίωσή τους το χειμώνα! Αλλά όμως, ακόμη και τα ίδια τα τζιτζίκια αγνοούν ότι θα πάψουν να ζουν όταν τελειώσει το καλοκαίρι, οπότε το πρόβλημα της ανεμελιάς τους παραμένει. Είναι σαν, εμείς οι άνθρωποι, να μπορούμε με αξιοπρέπεια, μέσα σε μια κοινωνία εργατικών μυρμηγκιών, των συνανθρώπων μας εννοώ, που συσσωρεύουν και αποταμιεύουν, να περνάμε τη ζωή μας ζώντας με φρέσκο αέρα και με τραγούδι! Όμως, ίσως, ναι, γιατί ένας κόσμος δίχως τζιτζίκια θα ήταν σαν ένας κόσμος χωρίς Μούσες, ένας Απόλλωνας χωρίς λύρα, ένα ρυάκι χωρίς κελάρυσμα, ένα καντήλι χωρίς φως. Τα τζιτζίκια είναι ουσιαστικά κι αυτά για τον κόσμο.

Ο ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΤΖΙΤΖΙΚΙΑ: Στον Φαίδρο, ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη να συνομιλεί με το Φαίδρο για τα τζιτζίκια. Ας δούμε το διάλογο σε νεοελληνική απόδοση: Σωκράτης: "Όπως φαίνεται, έχουμε καιρό και μάλιστα νομίζω πως, μέσα στην πνιγηρή ζέστη, μας παρατηρούν οι τζίτζικες, καθώς τραγουδούν και μιλούν μεταξύ τους πάνω από το κεφάλι μας. Έτσι, αν έβλεπαν και εμάς να κάνουμε ότι και οι περισσότεροι, δηλαδή μέσα στο μεσημέρι να μην συζητούμε, αλλά, με το τραγούδι τους, να νανουριζόμαστε και να λαγοκοιμόμαστε, μια και ο νους μας βρίσκεται σε αδράνεια, δίκαια θα γελούσαν σε βάρος μας, νομίζοντας μας για δούλους που ήρθαν εδώ σε αυτούς να βρουν καταφύγιο, και, όπως τα πρόβατα, περνούν το μεσημέρι τους παίρνοντας έναν ύπνο γύρω από την πηγή. Αν όμως μας έβλεπαν να συνομιλούμε και να περνούμε δίπλα τους χωρίς να μας παρασύρει η γοητεία των φωνών τους, σαν να πλέουμε πλάι σε Σειρήνες ανεπηρέαστοι, μπορεί από θαυμασμό να μας έδιναν γρήγορα το δώρο που έχουν από τους θεούς, για να το δίνουν στους ανθρώπους.

Φαίδρος: “Μα τι είναι αυτό που έχουν; Γιατί δεν έχει τύχει να το ακούσω”.
Σωκράτης: “Και όμως δεν αρμόζει σε έναν φιλόμουσο να μην έχει ακούσει αυτά τα πράγματα. Λέγεται λοιπόν, πως κάποτε, πριν ακόμα γεννηθούν οι Μούσες, τα τζιτζίκια ήταν άνθρωποι. Όταν όμως γεννήθηκαν οι Μούσες και εμφανίστηκε το τραγούδι, κάποιοι από εκείνους τους ανθρώπους, τόσο πολύ αναστατώθηκαν από την ηδονή της μουσικής, ώστε τραγουδώντας, αμέλησαν να φάνε και να πιουν, και χωρίς να το καταλάβουν, πέθαναν και από αυτούς ύστερα δημιουργήθηκε το γένος των τζιτζικιών, και πήραν από τις Μούσες τούτο το βραβείο, δηλαδή από τότε που θα γεννηθούν να μην έχουν καθόλου ανάγκη από τροφή, αλλά χωρίς τροφή και ποτό, να αρχίζουν αμέσως να τραγουδάν μέχρι να πεθάνουν, και μετά από αυτά, να πάνε να μένουν κοντά στις Μούσες και να τους αναγγέλλουν ποιος από τους ανθρώπους εδώ στην γη τιμά ποιαν από εκείνες. Και έτσι, αναγγέλλοντας στην Τερψιχόρη ποιοι την έχουν τιμήσει στους χορούς, τους κάνουν πιο αγαπητούς σε αυτήν, και στην Ερατώ αναγγέλλουν ποιοι την έχουν τιμήσει με τα ερωτικά τραγούδια, και στις άλλες το ίδιο, ανάλογα την ιδιαιτερότητα της στιγμής που αρμόζει στην κάθε μία.
Και στην Καλλιόπη, την μεγαλύτερη σε ηλικία από τις Μούσες, και στην Ουρανία, που έρχεται αμέσως μετά στην σειρά, αναγγέλλουν εκείνους που ζουν με την φιλοσοφία και τιμούν την τέχνη των Μουσών αυτών, αφού τούτες εδώ, ενδιαφέρονται για τα γεγονότα του ουρανού και τους θεϊκούς και ανθρώπινους λόγους, και εκφράζουν την τέχνη τους με την ομορφότερη φωνή.
Έτσι λοιπόν, όπως φαίνεται, για πολλούς λόγους πρέπει να μιλήσουμε και να μην κοιμηθούμε το μεσημέρι."

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Πλάτων, "Φαίδρος" (μτφρ. Παναγιώτης Δόικος, εκδόσεις Ζήτρος).

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

Ο Γύγης [πλατωνικός Μύθος] από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Γύγης [πλατωνικός Μύθος]

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

   

  ΙΣΤΟΡΙΚΑ: Ο Γύγης, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ήταν γιος του Δασκύλου και υπήρξε ο πρώτος βασιλιάς της Λυδίας της δυναστείας των Μερμνάδων που βασίλεψε από το 717 ως το 680 π.Χ.

Ο ΓΥΓΗΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ: Ο Γύγης ήταν φίλος και μέλος της φρουράς του Κανδαύλη, βασιλιά της Λυδίας. Ο Κανδαύλης εκτός από συνηθισμένες συζητήσεις για σημαντικές υποθέσεις, ανάγκαζε τον Γύγη να ακούει τα εγκώμια για την γυναίκα του που θεωρείτο, τουλάχιστον απο το σύζυγό της, ως η πιο όμορφη που υπάρχει. Επειδή υπέθετε πως ο Γύγης δεν τον πίστευε, τού είπε να βρει τρόπο να την δει μόνος του γυμνή και να πειστεί! Ο Γύγης προσπάθησε να το αποφύγει, αλλά ο βασιλιάς τον ανάγκασε. Ο Κανδαύλης λοιπόν έκρυψε τον Γύγη σ' ένα σημείο του δωματίου, ώστε να μην τον αντιληφθεί η γυναίκα του και έτσι ο Γύγης την είδε γυμνή. Η βασίλισσα τον αντιλήφθηκε και κατάλαβε πως έφταιγε ο άντρας της, όμως δεν πρόδωσε την ντροπή της και αποφάσισε σιωπηλά να πάρει εκδίκηση¹. Εκείνη την νύχτα δεν αντέδρασε, αλλά το επόμενο πρωινό η βασίλισσα κάλεσε τον Γύγη. Ο Γύγης δεν υποψιάστηκε τίποτα επειδή δεν ήταν ασυνήθιστο να τον καλεί η βασίλισσα. Όμως, όταν έφτασε, η βασίλισσα του είπε πως έχει δύο επιλογές, ή να δολοφονήσει τον βασιλιά και να πάρει τη θέση του και εκείνη σύζυγό του ή να πεθάνει εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Ο Γύγης έμεινε άφωνος, αλλά στην συνέχεια ικέτεψε τη βασίλισσα να το ξανασκεφτεί. Όταν κατάλαβε πως η βασίλισσα ήταν ανένδοτη αποφάσισε να ζήσει. Έτσι δολοφόνησε τον Κανδαύλη μ' ένα μαχαίρι την νύχτα ενώ κοιμόταν και έγινε βασιλιάς. Στην αρχή οι Λυδοί εξοργισμένοι ήταν έτοιμοι να εξεγερθούν, αλλά ένας χρησμός του Δελφικού Μαντείου τού επικύρωσε την εξουσία. Όταν νομιμοποιήθηκε στην εξουσία ο Γύγης έκανε πολλά δώρα στο μαντείο.

   ΚΑΙ Ο ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΣ ΓΥΓΗΣ: Τον Πλάτωνα απασχολούσαν πάντοτε τα αντικρουόμενα ζεύγη καλού-κακού, ευτυχίας-δυστυχίας, γνώσης-άγνοιας, δικαιοσύνης-αδικίας, γενναιότητας-δειλίας, αρμονίας-δυσαρμονίας, κ.ο.κ., ενώ οραματιζόταν την κυριαρχία του αγαθού σε έναν ευτυχισμένο, αρμονικό κόσμο. Έτσι, ο Πλάτων, στο Β΄ βιβλίο της «Πολιτείας» του και με το στόμα του αδελφού του Γλαύκωνα, επινοεί ένα μύθο, που θυμίζει τον πραγματικό Γύγη και τον περίεργο τρόπο ανάρρησης στο θρόνο της Λυδίας. Ένας βοσκός του βασιλιά της Λυδίας ονόματι Γύγης, βρίσκει τυχαία ένα μαγικό δακτυλίδι μετά από δύο καταστρεπτικά φυσικά φαινόμενα. Συγκεκριμένα, την ώρα που έβοσκε τα πρόβατα του βασιλιά, έπιασε φοβερή καταιγίδα και έγινε τόσο δυνατός σεισμός, ώστε άνοιξε η γη κάτω απ’ τα πόδια του. Κατέβηκε στο χάσμα που δημιουργήθηκε και εκεί μέσα στα σπλάχνα της γης, είδε ένα μεγάλο χάλκινο κούφιο άλογο. Από κάποια ανοίγματα στα πλευρά του κοίταξε μέσα του και διαπίστωσε ότι εκεί ήταν ξαπλωμένος ένας γιγαντιαίος νεκρός. Και το σημαντικότερο, φορούσε στο χέρι του ένα χρυσό δακτυλίδι. Ο Γύγης το πήρε και ανέβηκε πάλι στην επιφάνεια. Κάποια μέρα διαπίστωσε ότι το πολύτιμο εύρημά του είχε μία αξιοπερίεργη μαγική δυνατότητα. Περιστρέφοντας την πέτρα του [«σφενδόνην»], προς το εσωτερικό της παλάμης του, γινόταν αόρατος και εμφανιζόταν πάλι, γυρίζοντας το δακτυλίδι προς την αντίστροφη φορά! Ο απλοϊκός βοσκός είχε στα χέρια του ένα τεράστιο όπλο! Μπορούσε να κάνει οτιδήποτε επιθυμούσε, χωρίς να γίνεται αντιληπτός και χωρίς να τιμωρείται ή έστω να επιπλήττεται. Έγινε από τη μια στιγμή στην άλλη κάτοχος μιας παράδοξης και απρόσμενης δύναμης, η οποία μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελός του, πάντα όμως υπό το βάρος μιας αδικίας, που μπορούσε, αν εκείνος ήθελε, να φτάσει κι ως το έγκλημα. 

 

  00

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Ηρόδοτος, Ιστορία 1 Κλειώ, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα: Ιούλιος 1994, σσ. 45-53.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Θεωρούνταν, άλλωστε, προσβλητικό ακόμα και για έναν άντρα να τον δουν γυμνό.

Ο Ηρ [ένας ακόμη Μύθος του Πλάτωνα] από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Ηρ [ένας ακόμη Μύθος του Πλάτωνα]

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ: Ο Πλάτων κλείνει την «Πολιτεία» του με μια αισιόδοξη διδασκαλία, έναν αξιοσημείωτο μύθο, που αναφέρεται στη μεταθανάτια ζωή. Ο δίκαιος άνθρωπος κατά το μεγάλο φιλόσοσοφο, επιβραβεύεται και σ’ αυτόν τον κόσμο, αλλά και μετά θάνατον. Αντίθετα άδικοι, τύραννοι, κακούργοι, τιμωρούνται σκληρά. Απόδειξη της απόδοσης της δικαιοσύνης στον άλλο κόσμο, είναι η μαρτυρία του Ηρός, ενός φανταστικού-μυθικού προσώπου την οποία εκθέτει ο Πλάτων μέσα από το στόμα του Σωκράτη.

Ο ΜΥΘΟΣ: Ο Ηρ, γιος του Αρμενίου, γενναίος πολεμιστής, σκοτώνεται στη μάχη. Το σώμα του για ημέρες παρέμενε άταφο στο πεδίο της μάχης ανάμεσα σε πτώματα άλλων πολεμιστών, που είχαν αρχίσει να αποσυντίθενται. Μετά από δώδεκα ημέρες, αφού τον είχαν πια μεταφέρει στο σπίτι του, και τη στιγμή που τον είχαν πάνω στη νεκρική πυρά, ο ήρωας ξαναγύρισε στη ζωή και άρχισε να διηγείται όσα είδε στον άλλο κόσμο. Κι εδώ είναι η πεμπτουσία της μυθικής πλατωνικής διδαχής.

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ: Η ψυχή του, όπως διηγείται ο Ηρ, αποχωρισμένη από το σώμα, πορεύτηκε μαζί με άλλες ψυχές σε έναν τόπο δαιμονικό. Εκεί υπήρχαν δύο ανοίγματα στη γη και άλλα δύο απέναντί τους ψηλά στον ουρανό. Εκεί κάθονταν δικαστές, οι οποίοι, αφού δίκαζαν, πρόσταζαν τους δίκαιους να προχωρήσουν δεξιά και επάνω, προς τον ουρανό και τους άδικους αριστερά και κάτω. Όταν παρουσιάστηκε ο Ηρ στους δικαστές, του είπαν να ακούει και να βλέπει προσεκτικά ό,τι συνέβαινε εκεί για να γίνει αγγελιοφόρος ανακοινώνοντας όλα στους ζωντανούς. Έβλεπε εκεί τις ψυχές που είχαν δικαστεί, να προχωρούν προς τα δύο ανοίγματα και άλλες να βγαίνουν από τα άλλα δύο. Όσες ανέβαιναν από τα ανοίγματα της γης ήταν σκονισμένες και διψασμένες, ενώ όσες κατέβαιναν από τον ουρανό ήταν καθαρές. Όλες οι ψυχές πήγαιναν σε ένα απέραντο λιβάδι και κατασκήνωναν εκεί σαν να βρίσκονταν σε αιώνιο πανηγύρι. Όσες έρχονταν από τα έγκατα τη γη, έκλαιγαν και οδύρονταν για όσα είχαν πάθει στην εκεί πορεία τους, που είχε κρατήσει χίλια χρόνια [θυμίζοντας το καθολικό Καθαρτήριο-purgatorium]. Όσες έρχονταν από τον ουρανό διηγούνταν τα ευχάριστα που είχαν δοκιμάσει και την ομορφιά που είχαν αντικρίσει. Οι ψυχές που είχαν διαπράξει αδικήματα, πλήρωναν δεκαπλάσιες ποινές. Με την ίδια αναλογία, ήταν και οι ανταμοιβές για όσες ψυχές είχαν φανεί δίκαιες. Ακόμη μεγαλύτερες ήταν οι τιμωρίες για όσους είχαν ασεβήσει προς θεούς ή γονείς ή για τους φονιάδες. Τον Αρδιαίο, τύραννο της Παμφυλίας, επί παραδείγματι, που διέπραξε στη ζωή του πολλά κακουργήματα, οι τιμωροί του άλλου κόσμου τον έδεσαν χειροπόδαρα και τον τραβούσαν αενάως πάνω σε αγκάθια ασπαλάθων. Ύστερα μαζί με άλλους πολλούς που είχαν διαπράξει πολλά ανάλογα ανομήματα, τον πέταξαν βαθιά στον Τάρταρο. Επτά ημέρες έμειναν οι ψυχές στο λιβάδι και την όγδοη πορεύτηκαν σε ένα τόπο, όπου έβλεπαν ένα φως, σαν ουράνιο τόξο, αλλά λαμπρότερο και καθαρότερο. Εκεί, μετά από μιας ημέρας δρόμο, είδαν να’ ναι τεντωμένες από τον ουρανό οι άκρες των δεσμών που το συγκρατούσαν. Το φως ήταν ο σύνδεσμος του ουρανού που συγκρατούσε την ουράνια περιφορά. Από τις άκρες των δεσμών αυτών ήταν σφιχτά στερεωμένο το αδράχτι της Ανάγκης¹, το οποίο, κατά το μύθο, προκαλεί όλες τις κινήσεις. Το αδράχτι είχε στέλεχος με μεταλλικό αγκίστρι και σφόνδυλο που περιείχε άλλους επτά σφονδύλους. Στους κύκλους που σχημάτιζαν τα χείλη των σφονδύλων ήταν καθισμένες και περιστρέφονταν Σειρήνες. Κάθε Σειρήνα έβγαζε έναν συγκεκριμένο διαφορετικό ήχο και όλες μαζί σχημάτιζαν αρμονικό μουσικό σκοπό. Την κυκλική κίνηση των σφονδύλων πάνω στα γόνατα της Ανάγκης, παρακολουθούσαν πάνω σε θρόνους οι τρεις Μοίρες που τραγουδούσαν πάνω στη μελωδία των Σειρήνων. Η Λάχεσις τα περασμένα, η Κλωθώ τα τωρινά κι η Άτροπος τα μελλούμενα.

Φθάνοντας εκεί οι ψυχές, έπρεπε να διαλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν κατά την επόμενη ενσάρκωσή τους². Ένας προφήτης έπειτα πήρε από τα γόνατα της Λάχεσης δείγματα ζωής, τα τοποθέτησε μπροστά στις ψυχές και ανεβαίνοντας σε ένα βήμα ψηλό, απήγγειλε ένα λόγο της Λάχεσης που καλούσε τις ψυχές να τραβήξουν κλήρο για τη σειρά που θα διαλέξουν. Ο καθέναν έπρεπε ανάλογα με τη σειρά που προσδιόριζε ο κλήρος του, να επιλέξει ένα ορισμένο είδος ζωής³. Οι ψυχές που δεν γνώριζαν τη Φιλοσοφία έσπευσαν να επιλέξουν βίους ένδοξους, χωρίς να υπολογίσουν πόση δυστυχία κρύβουν τα αξιώματα και τα μεγαλεία. Όσες όμως ψυχές είχαν δοκιμαστεί σκληρά στην προηγούμενη ζωή τους, πρόσεχαν να μην απατηθούν από τη δολερή λάμψη των εξουσιών και της κενοδοξίας. Είδε τότε ο Ηρ την ψυχή του Οδυσσέα, που ’χε τον τελευταίο κλήρο, να διαλέγει την ήσυχη ζωή ενός άσημου ανθρώπου. Είδε ακόμη ψυχές ανθρώπων να επιλέγουν ζωές ζώων και πολλών ζώων να επιλέγουν ζωές ανθρώπων! Μετά την επιλογή της, η κάθε ψυχή πήγαινε στη Λάχεση και εκείνη έδινε στην καθεμιά ένα δαίμονα που θα τη συνόδευε στη ζωή που είχε διαλέξει. Ο δαίμονας πήγαινε πρώτα την ψυχή στην Κλωθώ για να επικυρώσει την επιλογή της κάθε ψυχής και μετά την πήγαινε στην Άτροπο, η οποία, όπως δηλώνει και το όνομά της, έκανε αμετάστροφη την επικύρωση της Κλωθώς. Έπειτα όλες οι ψυχές, προχωρούσαν προς την πεδιάδα της λήθης όπου κατασκήνωναν εκεί και έπιναν από το νερό του Αμέλητα ποταμού και σιγά σιγά ο καθένας ξεχνούσε τα πάντα. Τα μεσάνυχτα, μετά από βροντή και σεισμό οι ψυχές άρχιζαν να αναπηδούν για να ξαναγεννηθούν στα νέα τους σώματα. Τον ΄Ηρα μόνο δεν τον άφησαν να πιει νερό από τον Αμέλητα ποταμό. Το πώς ξαναγύρισε στο σώμα του δεν το ήξερε. Ξαφνικά ανοίγοντας τα μάτια του, απλώς είδε πως ήταν πρωί και βρισκόταν πάνω στην πυρά.

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ: Ο μύθος του Ηρός είναι επινόηση του Πλάτωνα, αλλά ο φιλόσοφος βασίστηκε σε κάποια προφορική παράδοση, από τις θεωρίες των ορφικών και των πυθαγορείων για τη μεταφυσική, αλλά και από τις τελετουργίες των Ελευσίνιων μυστηρίων. Ιδιαίτερη σημασία, έχει να προσέξουμε στο μύθο πώς οι ψυχές εκλέγουν μόνες τους τη νέα τους ζωή. Βλέπουμε πως μπορούν να έχουν όλη τη γνώση και όλη την πείρα που χρειάζονται, για να διαλέξουν ενσυνείδητα τη ζωή που θέλουν. Σε αυτό, συμβάλει και ο διάλογος που γίνεται μεταξύ των ψυχών στο λιβάδι, που σκοπός του είναι, να μεταδώσει η μια ψυχή στην άλλη, την πείρα των βιωθέντων από προηγούμενες ζωές. Έτσι, οι ψυχές που έρχονται από τον ουρανό, μιλούν στις άλλες για όλη την [παραδείσια] ευδαιμονία και την ομορφιά που είχαν αντικρίσει, ενώ οι ψυχές που έρχονται από τα έγκατα της γης ομολογούν στις άλλες, τη χιλιόχρονη, κακότυχη πορεία τους κάτω από την επιφάνεια της γης. μέσα στη γη. Όλο αυτό το συναπάντημα των ψυχών, ο Πλάτων το παρομοιάζει με πανηγύρι όπου όλες οι ψυχές ανταλλάσσουν μεταξύ τους, όχι υλικά αγαθά, αλλά εμπειρία και γνώση! Συνεπώς, κατά τον Πλάτωνα, μεγάλη είναι η σημασία της πείρας που έχει αποκτήσει η ψυχή από την προηγούμενη ζωή της, για την απόφαση που θα πρέπει να πάρει και τη μοίρα που θα διαλέξει. Η εκλογή του καινούργιου βίου, στηρίζεται στην ανάμνηση αυτής της γνώσης που έχει η ψυχή και είναι μη αναστρέψιμη. Γι’ αυτό η ψυχή, δεν πρέπει να κάνει αλόγιστη εκλογή, αλλά να προσέξει πολύ.

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ: Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός της ελευθερίας της εκλογής και θέλει να μας δηλώσει ο Πλάτων, με το μύθο του, τη μεταφυσική ευθύνη που έχει ο κάθε άνθρωπος για τη ζωή του. Η ευθύνη αυτή αγγίζει την αιωνιότητα. Ο καθένας είναι απόλυτα ελεύθερος να διαλέξει τη μοίρα του και μόνο ο ίδιος έχει την ευθύνη, χωρίς να παρεμβαίνει κανένας θεός⁴. Η ίδια η ψυχή του ανθρώπου έχοντας τη γνώση και την πείρα, χωρίς να έχει πιει το νερό της λήθης, επιλέγει ανάμεσα σε πολλά δείγματα ζωής αυτό που θέλει. Τα δείγματα που έχουν μπροστά τους οι ψυχές, είναι περισσότερα από το σύνολό τους και γι’ αυτό αν αναλογιστούν και τη γνώση που έχουν, μπορούν να διαλέξουν αυτό που ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία τους.Ο φιλόσοφος απευθύνεται στη συνέχεια στο Γλαύκωνα, λέγοντάς του ότι θα πρέπει ο καθένας με μεγάλη φροντίδα και ακρίβεια να ξεχωρίζει το χρηστό από τον πονηρό βίο και να διαλέξει τον πιο καλό⁶. Η ψυχή, ακόμη, δεν μπορεί να επηρεαστεί από πουθενά, αφού δεν μπορεί να δεχτεί βοήθεια, ούτε από θεούς ούτε από Μοίρες. Μοναδική βοήθεια απομένει η ανάμνηση, η γνώση και η πείρα που έχει αποκτήσει στην διάρκεια της ζωής της στη γη.

ΕΠΙΜΥΘΙΟ: Έχουμε μπροστά μας, μέσα από την παραστατική αφήγηση του Σωκράτη, όλη την πραγματικότητα που θέλει να μας διδάξει ο Πλάτων για την ψυχή του ατόμου, όταν αυτή βρίσκεται πλέον στον Άδη. Αυτό που πρέπει να κρατήσουμε, είναι ότι, κατά τον μέγα φιλόσοφο, στη ψυχή, αποδίδεται πλήρως δικαιοσύνη και παράλληλα ελευθερία, να επιλέξει βάση της πείρας της, τη μοίρα της για την επόμενη ζωή της.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: sites.google.com/site/stmessinis/ArxikiSelida/MithosIros Ι. Θεοδωρακόπουλος, Εισαγωγή στον Πλάτωνα.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Η Ανάγκη ήταν η μητέρα των τριών Μοιρών [ΛάχεσΙς, Κλωθώ, Άτροπος].

2. Ο Πλάτων ήταν οπαδός της μετενσάρκωσης.

3. Πλάτων, Πολιτεία, 617d – 617e.

4. Πλάτων, Πολιτεία, 617e.

5. Πλάτων, Πολιτεία, 619b.

6. Πλάτων, Πολιτεία, 618b-618c.

Η Διοτίμα [ένας πλατωνικός μύθος] από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Διοτίμα [ένας πλατωνικός μύθος]

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Simmler: Deotyma

    Ο μύθος της Διοτίμας είναι ένας από τους δύο λεγόμενους ερωτικούς μύθους του Πλάτωνα. Η Διοτίμα φέρεται, κατά μία εκδοχή, ως ιστορικό πρόσωπο που έζησε στο β' μισό του 5ου αι. π.Χ. και συγκαταλέγεται, μαζί με τους Πυθαγόρα, Σωκράτη, Ιπποκράτη και Πλάτωνα, στους μεγάλους κλασσικούς δασκάλους του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Φέρεται σαν ιέρεια στην Μαντινεία και Πυθαγόρεια φιλόσοφος. Η κύρια αναφορά, κι αυτή φιλοσοφική, της Διοτίμας βρίσκεται στο λόγο του Σωκράτη στο “Συμπόσιο” ή "περί Έρωτος" του Πλάτωνα, όπου εμφανίζεται σαν μια σημαντική προσωπικότητα. Στο ίδιο έργο ο Σωκράτης αναφέρεται σ' αυτήν ως ... δασκάλα του, λέγοντας ότι ήταν ιέρεια στην Μαντίνεια και ότι τελούσε τον καθαρμό των Αθηναίων μετά το λοιμό του 429 π. Χ. Ο Σωκράτης δηλώνει ότι οφείλει σ' αυτήν ακριβώς τις απόψεις του για τον έρωτα, ως πόθο και κίνητρο για το ωραίο και αληθινό. Σε ένα μεγάλο μέρος ο λόγος του είναι η αφήγηση του διαλόγου περί Έρωτος που είχε με αυτήν. Ουσιαστικά πρόκειται για το λόγο και τη διδασκαλία της ίδιας της Διοτίμας. Το διάλογο αυτό ο Σωκράτης τον μεταφέρει στους φίλους του, διδάσκοντας ό,τι ο ίδιος είχε προηγουμένως μάθει για τον Έρωτα από αυτήν. Πιθανότατα, όμως, η Διοτίμα ήταν μυθικό πρόσωπο, που το όνομά της είναι σήμερα δηλωτικό φιλοσοφικών, επιστημονικών και κοινωνικών αναζητήσεων σε παγκόσμια κλίμακα [τις δεκαετίες 1970-90 ήταν το όνομα ελληνικού φιλοσοφικού περιοδικού, ενώ σήμερα περιοδικό που εκδίδεται στην Τρίπολη της Αρκαδίας και αναφέρεται σε ιστορικά, φιλοσοφικά, επιστημονικά, καλλιτεχνικά και εκπαιδευτικά ζητήματα]. 

   ΤΟ ΠΛΑΤΩΝΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: Στην αρχή ομιλεί η Διοτίμα λέγοντας στο Σωκράτη που την επισκέφθηκε στη Μαντίνεια ότι ο Έρως είναι παιδί του Πόρου και της Πενίας. Έπειτα του λέει κατά λέξη: “Την ώρα λοιπόν που γεννήθηκε η Αφροδίτη, είχαν τραπέζι οι Θεοί και οι άλλοι και ο γιος της Μήτιδος, ο Πόρος [πλούτος]. Όταν πια αποδείπνησαν, καθώς δα ἠταν συμπόσιο, ήλθε για να επαιτήσει η Πενία και έστεκε στις θύρες. Ο Πόρος τότε μεθυσμένος από το νέκταρ, γιατί κρασί δεν ύπαρχε ακόμη, μπήκε στον κήπο του Διός, βαρύς-βαρύς και αποκοιμήθηκε. Η Πενία λοιπόν έχοντας στο νου της, εξαιτίας που ήταν άπορη, να κάμει παιδί με τον Πόρο, ξαπλώνεται κοντά του και συνέλαβε τον Έρωτα. Για τούτο έγινε και της Αφροδίτης συνοδός και δούλος, γιατί γεννήθηκε στα γενέθλια εκείνης και ακόμα γιατί από φυσικού του είναι εραστής της ομορφιάς [ο Έρως] και η Αφροδίτη είναι όμορφη. Επειδή λοιπόν είναι του Πόρου και της Πενίας γιος ο Έρως, βρίσκεται σ΄ αυτήν εδώ την κατάσταση. Και πρώτα-πρώτα είναι πάντα φτωχός και κάθε άλλο παρά απαλός και τρυφερός, όπως νομίζουν οι πολλοί, αλλά σκληρός και ακατάστατος και ανυπόδητος και άστεγος, πλαγιάζει πάντα χάμω και χωρίς στρώμα, κοιμάται στο ύπαιθρο, στις θύρες και στους δρόμους, έχοντας της μητέρας του τη φύση, πάντα με τη φτώχεια σύντροφος. Και, κατά τον πατέρα του, είναι επίβουλος στους όμορφους και στους καλούς, όντας ανδρείος και φιλοκίνδυνος και σφριγηλός, δεινός κυνηγός, πάντα πλέκοντας κάποια σχέδια κι επιθυμητής της φρόνησης και είναι άξιος και να εύρει φιλοσοφώντας σ΄ όλη του τη ζωή, δυνατός γοητευτής και φαρμακευτής και σοφιστής. Και ούτε σαν αθάνατος είναι από τη φύση του ούτε σαν θνητός, αλλά μέσα στην ίδια ημέρα πότε ανθίζει και ζει, όταν εύρη αφθονία, πότε πάλιν πεθαίνει και πάλιν ξαναγεννιέται, γιατί το έχει από τη φύση τού πατέρα του. Και ό,τι κερδίζει πάντα το χάνει έτσι που μήτε άπορος είναι ποτέ ο Έρως, μήτε πλούσιος. Και πάλιν είναι ανάμεσα στη σοφία και στην αμάθεια”!

 

  Ο ΜΥΘΟΣ ΟΜΟΤΡΟΠΟΣ, ΜΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΡΡΟΠΟΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ: Ο φιλοσοφικός λόγος του Σωκράτη, έπειτα από τη μακρινή του “πορεία” είναι σαν να έχει ανάγκη από το μύθο για να δώσει μια είτε συγκεκριμένη παραβολική μορφή σε κάτι, που μάταια προσπαθούσε να το εικονίσει μέχρι εκείνη την ώρα ζωντανά. Έτσι, λοιπόν, ο Μύθος παίρνει πάνω του αυτό το έργο, μιας και είναι ακατόρθωτο από το λόγο που δεν μπορεί να αποπερατώσει με το δικό του τρόπο το διάλογο, αφού ο λόγος δεν έχει ποτέ τέλος, σε αντίθεση με το μύθο, όπως και το παραμύθι στις μέρες μας, που έχει τέλος [και με την έννοια του σκοπού] και συχνά δίδαγμα!. Ο Ιω. Θεοδωρακόπουλος γράφει σχετικά: “Η ακολουθία του λόγου προχωρεί από το ένα αίτιο στο άλλο, από τη μια υπόθεση στην άλλη ως που φθάνει στην πρώτη αρχή, στο ανυπόθετο. Το ανυπόθετο όμως τούτο η λογική ερμηνεία δεν μπορεί ποτέ να το φανερώσει, γιατἰ στην ουσία του είναι άφατο¹”. Πάντα τον πλατωνικό μύθο τον συναντάμε ή στη μέση ή στο τέλος του διαλόγου, ποτέ όμως εκεί που η διαλεκτική δεν έχει ακόμα αρχίσει. Ο φιλοσοφικός μύθος έρχεται ουσιαστικά, όπως εδώ ο μύθος της Διοτίμας, να ερμηνεύσει το ανερμήνευτο, να εικονίσει το ανείκαστο και να δώσει χρονική ταυτότητα στο άχρονο, να ιστορήσει το ανιστόρητο και να δώσει χρονική ταυτότητα στο άχρονο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Soren Kiergegaard, Η έννοια της ειρωνίας ως διδακτορική διατριβή, Κοπεγχάγη 1841, ελληνική έκδοση Γεράσιμου Αναγνωστίδη. Πλάτων «Μύθοι», Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Ηλίας Σπυρόπουλος, Εκδ. Ζήτρος, 2003.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, Εισαγωγή στον Πλάτωνα σσ. 247-288.