Ο μύθος των τζιτζικιών από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο μύθος των τζιτζικιών

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

  ΤΑ “ΜΟΥΣΙΚΑ ΕΝΤΟΜΑ”: Η ονομασία των συμπαθών αυτών εντόμων στην αρχαία Ελληνική ήταν “τέττιξ” και η λέξη αυτή έρχεται κοντά προς την ηχητική τους έκφραση. Στα σύγχρονα όμως ελληνικά τα λέμε τζιτζίκια, τέλεια μίμηση του τραγουδιού του εντόμου. Η λέξη “τραγούδι” είναι μάλλον άτοπη αφού ο ήχος παράγεται από το τρίψιμο των κοιλιακών τους κυμβάλων, όπως, ακριβώς, σ' ένα μουσικό πριόνι! Είναι παιχνίδι χορδών τρίφτη και όχι φωνητικών χορδών. Ο Ζαν Ανρί Φαμπρ στο έργο του για τα τζιτζίκια, είχε ορθά δώσει τον τίτλο του Ομήρου των εντόμων στα τζιτζίκια!

ΑΓΓΕΛΟΙ ΤΩΝ ΜΟΥΣΩΝ: Όμως για τα τζιτζίκια ομιλεί και ο Πλάτων, που σ' ένα σημείο του Φαίδρου μας λέει ότι όταν "ακούστηκε για πρώτη φορά το τραγούδι των Μουσών πάνω στη γη, οι άνθρωποι τόσο αναστατώθηκαν που βάλθηκαν να τις μιμούνται σε σημείο που ξέχναγαν να φάνε και να πιούνε. Τόσο, που πέθαναν χωρίς να το καταλάβουν. Και από εκείνους γεννήθηκε τότε το είδος των τζιτζικιών". Θα πρέπει να διευκρινίσουμε, ωστόσο, πως στα σημερινά αυτιά το τραγούδι των τζιτζικιών ακούγεται περισσότερο επαναληπτικό και μονότονο παρά μαγευτικό. Είναι όμως φανερό ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν το άκουγαν με το ίδιο αυτί: γι' αυτούς, το τραγούδι των τζιτζικιών, μακριά από το να ακούγεται σαν ηχητική “σουβλιά” ήταν φορέας ανάμνησης και φορέας μηνύματος. Γιατί τα τζιτζίκια θεωρούνταν οι άγγελοι των Μουσών πάνω στη γη και διαβίβαζαν στους θεούς τα σέβη των ανθρώπων. Το τραγούδι τους, έστω και το καταμεσήμερο, όταν ζέστη και αντηλιά κάνουν τον ίσκιο του δέντρου καταφύγιο, ήταν ένα τραγούδι εγρήγορσης, που κατά κάποιον τρόπο έλεγε στον άνθρωπο: "εγέρσου-ξύπνα, εγέρσου-ξύπνα..." Φασαριόζικα, σίγουρα, ή εκνευριστικά, μα και διδακτικά, κυρίως τέτοια ήταν για τους αρχαίους Έλληνες η φύση και ο λόγος ύπαρξης των τζιτζικιών. Για εκείνους που στην εποχή τους το γνώριζαν, ο μύθος του Πλάτωνα θα έπρεπε ιδίως να έχει ένα ηθικό και φιλοσοφικό νόημα. Αλλά πέρα από το μύθο, παραμένει το μυστήριο των τζιτζικιών.

   

  ΖΩΗ ΣΑΝ ΤΖΙΤΖΙΚΙΑ: Το να περνάνε τη σύντομη ζωή τους ακίνητα πάνω σ' ένα δέντρο και τρίζοντας, φαίνεται να έχει κάτι το ανόητο, μια ανεμελιά, όπως το δείχνει τόσο καλά ο μύθος του Λα Φονταίν με το μυρμήγκι. Ο Γάλλος αυτός μυθοποιός φαίνεται πως αγνοούσε το γεγονός πως τα τζιτζίκια πεθαίνουν με το τέλος του καλοκαιριού, οπότε δεν έχουν καμία ανάγκη να προνοούν για την επιβίωσή τους το χειμώνα! Αλλά όμως, ακόμη και τα ίδια τα τζιτζίκια αγνοούν ότι θα πάψουν να ζουν όταν τελειώσει το καλοκαίρι, οπότε το πρόβλημα της ανεμελιάς τους παραμένει. Είναι σαν, εμείς οι άνθρωποι, να μπορούμε με αξιοπρέπεια, μέσα σε μια κοινωνία εργατικών μυρμηγκιών, των συνανθρώπων μας εννοώ, που συσσωρεύουν και αποταμιεύουν, να περνάμε τη ζωή μας ζώντας με φρέσκο αέρα και με τραγούδι! Όμως, ίσως, ναι, γιατί ένας κόσμος δίχως τζιτζίκια θα ήταν σαν ένας κόσμος χωρίς Μούσες, ένας Απόλλωνας χωρίς λύρα, ένα ρυάκι χωρίς κελάρυσμα, ένα καντήλι χωρίς φως. Τα τζιτζίκια είναι ουσιαστικά κι αυτά για τον κόσμο.

Ο ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΤΖΙΤΖΙΚΙΑ: Στον Φαίδρο, ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη να συνομιλεί με το Φαίδρο για τα τζιτζίκια. Ας δούμε το διάλογο σε νεοελληνική απόδοση: Σωκράτης: "Όπως φαίνεται, έχουμε καιρό και μάλιστα νομίζω πως, μέσα στην πνιγηρή ζέστη, μας παρατηρούν οι τζίτζικες, καθώς τραγουδούν και μιλούν μεταξύ τους πάνω από το κεφάλι μας. Έτσι, αν έβλεπαν και εμάς να κάνουμε ότι και οι περισσότεροι, δηλαδή μέσα στο μεσημέρι να μην συζητούμε, αλλά, με το τραγούδι τους, να νανουριζόμαστε και να λαγοκοιμόμαστε, μια και ο νους μας βρίσκεται σε αδράνεια, δίκαια θα γελούσαν σε βάρος μας, νομίζοντας μας για δούλους που ήρθαν εδώ σε αυτούς να βρουν καταφύγιο, και, όπως τα πρόβατα, περνούν το μεσημέρι τους παίρνοντας έναν ύπνο γύρω από την πηγή. Αν όμως μας έβλεπαν να συνομιλούμε και να περνούμε δίπλα τους χωρίς να μας παρασύρει η γοητεία των φωνών τους, σαν να πλέουμε πλάι σε Σειρήνες ανεπηρέαστοι, μπορεί από θαυμασμό να μας έδιναν γρήγορα το δώρο που έχουν από τους θεούς, για να το δίνουν στους ανθρώπους.

Φαίδρος: “Μα τι είναι αυτό που έχουν; Γιατί δεν έχει τύχει να το ακούσω”.
Σωκράτης: “Και όμως δεν αρμόζει σε έναν φιλόμουσο να μην έχει ακούσει αυτά τα πράγματα. Λέγεται λοιπόν, πως κάποτε, πριν ακόμα γεννηθούν οι Μούσες, τα τζιτζίκια ήταν άνθρωποι. Όταν όμως γεννήθηκαν οι Μούσες και εμφανίστηκε το τραγούδι, κάποιοι από εκείνους τους ανθρώπους, τόσο πολύ αναστατώθηκαν από την ηδονή της μουσικής, ώστε τραγουδώντας, αμέλησαν να φάνε και να πιουν, και χωρίς να το καταλάβουν, πέθαναν και από αυτούς ύστερα δημιουργήθηκε το γένος των τζιτζικιών, και πήραν από τις Μούσες τούτο το βραβείο, δηλαδή από τότε που θα γεννηθούν να μην έχουν καθόλου ανάγκη από τροφή, αλλά χωρίς τροφή και ποτό, να αρχίζουν αμέσως να τραγουδάν μέχρι να πεθάνουν, και μετά από αυτά, να πάνε να μένουν κοντά στις Μούσες και να τους αναγγέλλουν ποιος από τους ανθρώπους εδώ στην γη τιμά ποιαν από εκείνες. Και έτσι, αναγγέλλοντας στην Τερψιχόρη ποιοι την έχουν τιμήσει στους χορούς, τους κάνουν πιο αγαπητούς σε αυτήν, και στην Ερατώ αναγγέλλουν ποιοι την έχουν τιμήσει με τα ερωτικά τραγούδια, και στις άλλες το ίδιο, ανάλογα την ιδιαιτερότητα της στιγμής που αρμόζει στην κάθε μία.
Και στην Καλλιόπη, την μεγαλύτερη σε ηλικία από τις Μούσες, και στην Ουρανία, που έρχεται αμέσως μετά στην σειρά, αναγγέλλουν εκείνους που ζουν με την φιλοσοφία και τιμούν την τέχνη των Μουσών αυτών, αφού τούτες εδώ, ενδιαφέρονται για τα γεγονότα του ουρανού και τους θεϊκούς και ανθρώπινους λόγους, και εκφράζουν την τέχνη τους με την ομορφότερη φωνή.
Έτσι λοιπόν, όπως φαίνεται, για πολλούς λόγους πρέπει να μιλήσουμε και να μην κοιμηθούμε το μεσημέρι."

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Πλάτων, "Φαίδρος" (μτφρ. Παναγιώτης Δόικος, εκδόσεις Ζήτρος).

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com