Ο Ήφαιστος, από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου,

 

Ο Ήφαιστος

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

     

Ήφαιστος και Θέτις [Ασπίς Αχιλλέως]

  ΓΕΝΙΚΑ-ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΗ-ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ: Ο Ήφαιστος ήταν ο θεός της φωτιάς και των μεταλλουργών. Αντιστοιχεί στην ύστερη ρωμαϊκή θεότητα με το όνομα Vulcanus. Ήταν ενταγμένος στη λατρεία του δωδεκαθέου. Σύμφωνα με τον Όμηρο¹, ήταν γιος του Δία και της Ήρας. Ωστόσο, ο Ησίοδος τον παρουσιάζει όχι ως καρπό του έρωτα αλλά της έριδας και φιλονικίας μεταξύ του Δία και της Ήρας, αφού φαίνεται ότι γεννήθηκε από την Ήρα με παρθενογένεση². Η Ελληνική Μυθολογία αποτελεί ένα επιστέγασμα παρατηρήσεων των δυνάμεων της φύσεως παράλληλα με ηθικές αξίες. Η αφήγηση και αιτιολόγηση των παραπάνω αποδόθηκε με έναν αλληγορικό τρόπο "καθ΄ ομοίωση", θα λέγαμε των ανθρώπων, τόσο από τον Όμηρο όσο και από τον Ησίοδο. Σκοπός ήταν οι έννοιες αυτές να τύχουν κοινής αποδοχής και σεβασμού. Κάτι τέτοιο φαίνεται και στο μύθο του Ηφαίστου, που αιτιολογείται στη μακροχρόνια παρατήρηση της φύσης από τους προγόνους μας και τις μεγάλες γεωλογικές αναστατώσεις που συνέβησαν στον ελλαδικό χώρο κατά το απώτερο παρελθόν. Ο Ήφαιστος, που το όνομά του ετυμολογείται από την αρχαία ελληνική λέξη (ρήμα) "ἧφθαι³", που σημαίνει “αναμμένο είναι”, αποτέλεσε την ανθρωπόμορφη θεότητα της φυσικής δύναμης της φωτιάς σε όλες τις μορφές της και χρήσεις της, [κεραυνός, αστραπή, ηφαίστειο], αλλά και της εσωτερικής ανθρώπινης φλόγας έμπνευσης και δημιουργίας.

Ο Ήφαιστος του Βελάσκεθ

ΓΕΝΝΗΣΗ: Έτσι με βάση τα παραπάνω "γεννήθηκε" στον ελληνικό νου ο 'Ηφαιστος. Ο Ήφαιστος είναι ο νεότερος των θεών, ο υστερότοκος των μεγάλων θεών που όμως θεωρείται και "νεότερος" επειδή ποτέ δεν χάνει τη δύναμή του. Φέρεται άσχημος και παραμορφωμένος, τόσο που η ίδια η μητέρα του, η Ήρα, τον πέταξε από τον Όλυμπο κάποτε από τη ντροπή της! Ο θεός-βρέφος έπεσε στη θάλασσα, όπου τον περισυνέλεξαν η Θέτις και η Ευρυνόμη (θεότητες της θάλασσας), οι οποίες τον ανέθρεψαν για εννέα χρόνια. Μόλις μεγάλωσε, ο θεός έστησε αμέσως το πρώτο του σιδηρουργείο στον βυθό του Αιγαίου [εδώ υπονοούνται θαλάσσια ηφαίστεια], σφυρηλατώντας εκεί ακάματα, όμορφα αντικείμενα για τις δύο προστάτιδές του.

Ο Ήφαιστος του Τζιορντάνο

   Η ΕΠΑΝΟΔΟΣ ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ: Μια μέρα, η Ήρα, ζηλεύοντας τα κοσμήματα της Θέτιδας, ρώτησε τη Νηρηίδα αυτή για την προέλευσή τους και, όταν ανακάλυψε ότι τα είχε φιλοτεχνήσει ο γιος που η ίδια είχε περιφρονήσει, πήγε η ίδια κατά μία εκδοχή, τον πήρε μαζί της και τον ξανάφερε στο βουνό των θεών. Εκεί, του προσέφερε ένα σιδηρουργείο με 20 φυσερά και του έδωσε για σύζυγο την πανέμορφη Αφροδίτη. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ο Ήφαιστος έστειλε κάποτε δώρο στη μητέρα του έναν μοναδικής τέχνης θρόνο, στον οποίο μόλις κάθισε εκείνη παγιδεύτηκε αυτόματα από αόρατα δεσμά και υποχρεώθηκε να ζητήσει τη βοήθεια του περιφρονημένου γιου της προκειμένου να ελευθερωθεί. Ο Ήφαιστος “πείστηκε” χάρις στα επιχειρήματα και το... άφθονο κρασί του Διονύσου που τον επισκέφτηκε για το σκοπό αυτό στη Λήμνο.

Η ΑΠΙΣΤΙΑ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ: Στην Ιλιάδα, η Αφροδίτη φαίνεται πως απατά τον Ήφαιστο με τον Άρη στην ίδια τη συζυγική του κλίνη. Όμως ο άσχημος αλλά και έξυπνος θεός της φωτιάς τους αιφνιδίασε παγιδεύοντάς τους σε ένα λεπτό χρυσό δίχτυ και έπειτα τους εξέθεσε σε κοινή θέα στα μάτια των υπολοίπων θεών! Ο Ησίοδος πάντως εμφανίζει ως σύζυγο του Ηφαίστου την Αγλαϊα, μία από τις Χάριτες και όχι τη θεά της ομορφιάς.

Ρούμπενς:  ο Ήφαιστος ετοιμάζει κεραυνούς του Διός

   ΞΑΝΑ ΣΤΗ ΛΗΜΝΟ: Σε κάποιο μεταγενέστερο επεισόδιο, ο Δίας ξανάριξε τον Ήφαιστο από την κατοικία των θεών, επειδή αυτός είχε βοηθήσει την Ήρα, όταν εκείνη ήταν κρεμασμένη από τον ουράνιο θόλο, τιμωρημένη για τη θύελλα που είχε στείλει κατά του Ηρακλή. Αυτή τη φορά, ο Ήφαιστος έπεσε σε ξηρά, στη νήσο Λήμνο, όπου τον βρήκαν το απόγευμα της ίδιας μέρας, εξαντλημένο και με σπασμένα τα πόδια του από την πτώση, οι Σίντιες, κάτοικοι του νησιού. Η φιλοξενία των φτωχών αυτών ανθρώπων έκανε από τότε το νησί τους αγαπημένο τόπο του θεού πάνω στη γη. Εκεί, πάνω στο όρος Μόσυχλο, ξανάφτιαξε από την αρχή το, εργαστήρι του. Εκεί θα δημιουργήσει αργότερα πολλά έξοχα αντικείμενα που του παραγγέλλουν οι θεοί, καθώς και όπλα για αρκετούς ήρωες. Ανάμεσα στα πρώτα χειροτεχνήματα του Ηφαίστου ξεχωρίζει η πήλινη γυναίκα, η Πανδώρα, την οποία ο Δίας έδωσε ως σύζυγο στον Επιμηθέα για να τον εκδικηθεί εξαιτίας της προσβολής που του είχε κάνει ο αδελφός του, ο Προμηθέαςκλέβοντας από τους θεούς τη φωτιά.

ΑΑΛΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ: Στο σπήλαιο του όρους όπου βρισκόταν το σιδηρουργείο του φτιάχτηκαν μερικά διάσημα έργα του, όπως: δύο μηχανικοί βοηθοι του [ρομπότ], η πύλη της Ολυμπίας κατοικίας των θεών, ο θρόνος της Ήρας, το σκήπτρο και ο κεραυνός του Δία, το άρμα του Ήλιου, το περιδέραιο της Αρμονίας, οι ταύροι του Αιήτη, το τόξο της Αρτέμιδος, βέλη για τον Έρωτα και τον Απόλλωνα, η αλυσίδα για τον Προμηθέα στον Καύκασο, η πανοπλία του Άρη, τα αιώνια δεσμά και ο τροχός του Θεσσαλού Ιξίωνα, όπλα και ασπίδα για τον Αχιλλέα, η ασπίδα του Αινεία, ο Τάλως [χάλκινος φρουρός της μινωικής Κρήτης], η τρίαινα του Ποσειδώνα και πολλά άλλα.

Ο Ήφαιστος και τα όπλα του Αχιλλέα [Μουσείο Νεάπολης Ιταλία]

   ΗΦΑΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ: Το όνομα του Ηφαίστου δόθηκε στα «ηφαίστεια όρη», τα γνωστά από τη Γεωλογία δηλαδή ηφαίστεια. Είναι προφανές πως οι άνθρωποι φαντάζονταν ότι κάτω από ένα βουνό που έβγαζε καπνό, φωτιά και βροντώδεις ήχους είχε το σιδηρουργείο του ένας θεός. Για τον ίδιο λόγο, εκτός από το Μόσυχλο [που σημειωτέον επί αιώνες εξέπεμπε αέρια], άλλες εκδοχές, κυρίως από τη λατινική λογοτεχνία, θέλουν το σιδηρουργείο του Ηφαίστου να κρύβεται σε άλλα ηφαιστειογενή μέρη, όπως στην Αίτνα, το Βεζούβιο ή τις Αιολίδες νήσους [Λιπάρες].

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: "Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου", τ.9ος, σ.408-410. Marie Delcourt, Ήφαιστος ou la legende du magicien, Belles Lettres, Παρίσι, 1957. Frank Brommer, Ηφαίστος, Ο θεός σιδηρουργός στην αρχαία τέχνη. Zabern, Mainz 1978. Όμηρος, Ιλιάδα, Α 571 κ. εξ. και Σ 395κ.εξ.. Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, 47-105.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Ιλιάδα, Ξ 338.

2. Θεογονία, 927.

3. Απαρέμφατο μέσου παρακειμένου του ρήματος άπτω ἅπτω.