Ο Διόνυσος από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Διόνυσος

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Η γέννηση του Διονύσου

ΓΕΝΙΚΑ: Ο Διόνυσος, γιος του Δία, ανήκει στις ελάσσονες αρχικά, πλην όμως σημαντικές στην Ύστερη Αρχαιότητα, θεότητες των αρχαίων Ελλήνων. Παρόλο που δεν ήταν ολύμπιος θεός, μάλιστα ο Όμηρος τον αγνοεί¹, από τον 6ο αι. π.Χ., αναπαρίσταται μαζί με τους Ολυμπίους. Ο Διόνυσος δεν είναι ούτε παιδί ούτε άντρας, αλλά ένας αιώνιος έφηβος. Με αυτή τη μορφή, εμφανίζεται ως πνεύμα γεμάτο πονηριά, εξαπάτηση και στρατηγικές που δεικνύουν είτε “θεϊκή” σοφία ή το αρχέτυπο του παμπόνηρου κατεργάρη. Οι Υάδες έγιναν τροφοί του. Αργότερα, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης την υπηρεσία τους, οι Υάδες εξυψώθηκαν στο ουράνιο στερέωμα όπου λάμπουν ως η ομώνυμη ομάδα-σμήνος αστέρων. Ονομάζεται Πυριγενής, και Λιμναίος, φέροντας αντιστοίχως την ποιότητα της λίμνης ή του έλους! Ονομάζεται ακόμη Διθύραμβος, δηλαδή διγενής, γεννημένος πρώτα από τη φωτιά και κατόπιν από το νερό. Είναι σαφές ότι ο Διόνυσος συνδέεται με τη γονιμότητα της φύσης γενικά και του ανθρωπίνου είδους ειδικά.

Δίας - Σεμέλη

ΓΕΝΝΗΣΗ – ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ: Γιος του Δία και της Σεμέλης, κόρης του Κάδμου, ο Διόνυσος διασώθηκε από τις φλόγες που έζωσαν το παλάτι του πατέρα της, μετά από την εμφάνιση του Δία σε όλο του το μεγαλείο, αφού έτσι ήθελε η δυστυχής Σεμέλη, χάρη στην παρέμβαση της Γαίας, που άφησε τον κισσό να τυλίξει τους κίονες του ανακτόρου διασώζοντας έτσι το βρέφος. Ο Δίας τοποθέτησε το βρέφος στον μηρό του εν αγνοία, φυσικά, της και πάλι απατημένης, Ήρας και το “γέννησε” όταν ολοκληρώθηκε η κύησή του. Εξαιτίας του γεγονότος ότι γεννήθηκε ανάμεσα στα αστροπελέκια του Δία και την πυρκαγιά του ανακτόρου, ο Διόνυσος έφερε την επωνυμία πυριγενής και επειδή συνέχισε την κύησή του στον μηρό του πατέρα του, μηρορραφής, διμήτωρ και δισσότοκος². Ο Διόνυσος εν συνεχεία περιπλανήθηκε σε Αίγυπτο και Συρία, τρελός από το μίσος της Ήρας. Θεραπεύτηκε τελικά από τη Ρέα στη Φρυγία. Η Ρέα, επίσης, ήταν εκείνη που τον δίδαξε την τελετουργική λατρεία και καθόρισε τα ενδύματα του θεού και των Μαινάδων ακολούθων του³. Η ακολουθία του Διονύσου συμπληρώθηκε εν συνεχεία με Σατύρους και Σειληνούς. Ακολούθως ο Διόνυσος δίδαξε τους ανθρώπους τις ιδιαίτερες τελετές του και την καλλιέργεια της αμπέλου. Αλλού έγινε δεκτός ως θεός, αλλού ως τυχοδιώκτης, γεγονός που προκάλεσε και ανάλογες αντιδράσεις εκ μέρους του, ευνοώντας τους φίλους και τιμωρώντας, είναι αλήθεια αγριότατα, τους εχθρούς, όπως φαίνεται στο παράδειγμα του Προίτου, των τριών θυγατέρων του βασιλέα Μινύα στον Ορχομενό, τις κόρες του αττικού δήμου των Ελευθερών, του Λυκούργου, βασιλιά της Θράκης, και του Πενθέα, του βασιλιά της Θήβας.

Ο Διόνυσος ένθρονος με τον Θύρσο

ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ ΤΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ: Στην αρχαία Ελλάδα αυτή η στενή σχέση μεταξύ δράματος και μυθολογίας συνοψιζόταν στο προσωπείο, τη μάσκα που συμβόλιζε τον ίδιο τον Διόνυσο και μια διαδικασία ταυτόχρονα μέσω της οποίας οι συμμέτοχοι αντιλαμβάνονταν μια αναλαμπή των άγριων παράδοξων που συσχετίζονταν σε μύθους και θεσπίζονταν ως ιεροτελεστίες ή μυστηριακά δρώμενα. Τέτοιες παραδόσεις ήταν κοινός τόπος στον αρχαίο κόσμο και μερικές διήρκεσαν επί αιώνες. Για τους αρχαίους Έλληνες το προσωπείο [μάσκα] ήταν ένα σύμβολο. Εκείνος που τη φορούσε ήταν ταυτόχρονα ο ίδιος και κάποιος άλλος, ή γινόταν προσωρινά ένας από τους χαρακτήρες του δράματος. Το προσωπείο κρατούσε ενωμένες τις δύο ταυτότητες. Μια τέτοια μετάβαση στη σκιώδη σφαίρα του κάτω κόσμου και του θανάτου είναι το βασικό θέμα της διονυσιακής λατρείας.

Διόνυσος και Αριάδνη

ΛΑΤΡΕΙΑ: Από πινακίδες⁴ της Γραμμικής Β΄ υποθέτουμε πως ο Διόνυσος ως αρχαία θεότητα ήταν ήδη γνωστός από τον 12ο αι. π.Χ. Η λατρεία του σχετιζόταν με τους εορτασμούς της βλάστησης, της “ιερής” τρέλας[!] που προκαλεί η πόση του οίνου και της γονιμότητας. Κοινό στοιχείο στις λατρευτικές πρακτικές του είναι το στοιχείο της έκστασης, της οργιαστικής φρενίτιδας, που “απελευθέρωνε” από φροντίδες της καθημερινότητας, δίδοντάς του την προσωνυμία Λύσιος. Προς τιμήν του διοργανώνονταν μεγαλοπρεπείς γιορτές, όπως τα Μεγάλα Διονύσια, τα Κατ΄ αγρούς Διονύσια, τα Λήναια και τα Ανθεστήρια. Τρεις είναι οι κύριες μορφές, με τις οποίες εμφανίζεται ο Διόνυσος στη λατρεία του. Στην πρώτη, εμβλήματά του ο φαλλός, το δέντρο [δενδρίτης] ή ο ταύρος. Στη δεύτερη μορφή του είναι ο ενθουσιαστικός Διόνυσος, με εμβλήματα τον θύρσο και τη δάδα, όπως επίσης την ακολουθία, των Μαινάδων, των Βακχών, των Θυιάδων και των Ληνών, όπως τις μετέφερε η μυθολογική αφήγηση. Στην τρίτη και αρχαιότερη μορφή του είναι οντότητα του Κάτω Κόσμου και φέρει την προσωνυμία Ζαγρεύς (κυνηγός). 

Διόνυσος και Γίγαντας

Στην τρίτη του μορφή είναι γιος του “καταχθόνιου” Δία και της Περσεφόνης. Σε αυτή την τρίτη μορφή η αίρεση των Ορφικών ενσωμάτωσε τον Διόνυσο-Ζαγρέα ως κυριότερη θεότητά τους, ερχόμενοι σε αντίθεση με τους διονυσιαστές, τους οπαδούς του ενθουσιαστικού Διονύσου. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή, από τον 2. αι. π.Χ., τα Μυστήρια του Διόνυσου, με την ελευθεριότητα και τον οργιαστικό τους χαρακτήρα, εισχώρησαν στην Ιταλία, όπου βρήκαν πρόσφορο έδαφος ανάμεσα στους ελάχιστα ακόμη εκπολιτισμένους ορεινούς πληθυσμούς της Νότιας και Κεντρικής Ιταλίας. Η Ρωμαϊκή Σύγκλητος υποχρεώθηκε να απαγορεύσει το 184 π.Χ. των εορτασμό των Bacchanalia. Παρά ταύτα οι μυστικές αιρέσεις κράτησαν τη διονυσιακή παράδοση.

Διόνυσος και Ώρες

ΘΥΡΣΟΣ: Ο Θύρσος, τελετουργικό εξάρτημα του Διονύσου και της συνοδείας του, ήταν ένα μακρό ευθύγραμμο κλαρί από κάποιο φυτό, ίσως από μάραθο, με φουντωτό άνθος στην κορυφή του. Συχνά απεικονίζεται δεμένος με κορδέλα ή πλεγμένος με αμπελόφυλλα. Στην κορυφή είναι στεφανωμένος με κισσό, αμπελόφυλλα ή με ένα κουκουνάρι από πεύκο. Το μήκος του θύρσου κυμαινόταν από 30 εκατοστά μέχρι δύο μέτρα. Πρώτη φορά συναντούμε την λέξη «θύρσος» στις Βάκχες⁵ του Ευριπίδη, ενώ μνημονεύεται συχνότερα στην Ελληνιστική Εποχή. Η ρίζα «θυρσ-» συναντάται σε διάφορα φυτά [θυρσίνη, θύρσιο, θυρσίτης]. Επειδή τα φυτά αυτά δεν συγγενεύουν, η ρίζα μάλλον συνδέεται με κάποιο κοινό φυσικό τους γνώρισμα, το οποίο μπορεί να είναι το κοτσάνι. Στην αρχαία τέχνη ο θύρσος παρουσιάζεται από το 530 π.Χ., συχνότατα να συνοδεύει τις Μαινάδες, σπάνια τους Σατύρους και Σιληνούς, τον θεό Διόνυσο ή την σύζυγό του, την Αριάδνη. Συνοδεύει επίσης και άλλες θεότητες, όταν αυτοί παρουσιάζονται ως μέλη του θιάσου του Διόνυσου [Ήφαιστο, Κενταύρους, Πάνα, Έρωτα, θεά Νίκη, κ.α.]. 

   

Διόνυσος και Κωμός [Τραγωδίας όρος]

Ο θύρσος απεικονίζεται να συνοδεύει τους πιστούς στα Διονυσιακά μυστήρια, όπως αναφέρει ο Πλάτων⁶, ενώ ο Πλούταρχος τον συνδέει με την νιότη. Ο θύρσος, τέλος, είναι συχνά όπλο των Μαινάδων, επειδή καμουφλάρουν την αιχμή του δόρατός τους σε μορφή θύρσου και σκοτώνουν με αυτό τον Πενθέα, γι΄ αυτό και ο Καλλίξεινος ο Ρόδιος τις αποκαλεί “Μαινάδες θυρσολόγχες”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Danielou, Alain, 1982, Shiva and Dionysus, Inner Traditions International, New York. Godwin, Joscelyn, 1981, Mystery Religions in the Ancient World, Thames and Hudson, London. Harrisson J. E. 2003, Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας: Ο θεός Διόνυσος, Ιάμβλιχος, Αθήνα. Κακριδής Ι. Θ. (επιμ.) 1986, Ελληνική μυθολογία, τομ. Β', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα. Otto, Walter F., 1965, Dionysus: Myth and Cult, trans. Robert Palmer, Indiana University Press, Bloomington and London. Segal, Charles 1982, Dionysiac Poetics and Euripides' Bacchae, Princeton University Press, Princeton. Γιάγκος Ανδρεάδης, “Ο Διόνυσος: Ιστορία της λατρείας του Βάκχου”, Τα Ιστορικά, τομ.3, τ/χ.5 (Ιούνιος 1986),σελ.183-195.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Βέβαια, η πρώτη φιλολογική μαρτυρία για τον Διόνυσο προέρχεται από τον Όμηρο, η μοναδικότητα του αποσπάσματος, όμως, οδηγεί τους φιλόλογους στην υποψία ότι είναι μεταγενέστερη προσθήκη [Ιλιάδα, Ζ 129].

2. Ι. Θ. Κακριδής, Ελληνική Μυθολογία, Εκδοτική Αθηνών, [θεοί] σ. 200.

3. Ι. Θ. Κακριδής, ό.π., σ. 202.

4. Ο Διόνυσος πρωτοαναφέρεται σε μυκηναϊκή πινακίδα, γραμμικής B' γραφής ως Divonuso.

5. Ευριπίδης, Βάκχες, 205, 704.

6. Πλάτων, Phaidron 69, Übers. von Schleiermacher.