Ποσειδών, Άτλας και Ατλαντίδα από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ποσειδών, Άτλας και Ατλαντίδα

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Athanasius Kircher's Atlantis

   Η Ατλαντίδα [Ἀτλαντὶς νῆσος] είναι ένα μυθικό νησί που πρωτοαναφέρθηκε στους πλατωνικούς διαλόγους “Τίμαιος”¹ και “Κριτίας”².

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: Στην περιγραφή του Πλάτωνα, η Ατλαντίδα, που βρισκόταν πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες³, ήταν μια ναυτική δύναμη που είχε κατακτήσει πολλά μέρη της δυτικής Ευρώπης και της Λιβύης, περίπου 9.000 χρόνια πριν την εποχή του Σόλωνα (11.560 π.Χ. περίπου). Μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια να εισβάλει στην Αθήνα[!], η Ατλαντίδα βυθίστηκε μυστηριωδώς στο πέλαγος “σε μια μόνο ημέρα και νύχτα ατυχίας”, κατά τον μεγάλο αυτό φιλόσοφο. Επειδή είναι μια ιστορία που ενσωματώνεται στους διαλόγους του Πλάτωνα, η Ατλαντίδα θεωρήθηκε γενικά ως παραβολή, κάτι σαν άλλες μυθικές διηγήσεις του φιλοσόφου, όπως η Διοτίμα ή ο Ηρ, που κατασκευάστηκε από τον Πλάτωνα για να εξηγήσει τις πολιτικές του θεωρίες. Μερικοί ερευνητές όμως, διατείνονται ότι η περιγραφή του είναι εμπνευσμένη από παλαιότερες παραδόσεις [ή μύθους]. Κάποιοι υποστηρίζουν πως ο Πλάτωνας βασίστηκε σε προηγούμενα γεγονότα, όπως την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ή τον Τρωικό Πόλεμο, ενώ άλλοι ότι εμπνεύστηκε από σύγχρονά του γεγονότα, όπως την καταστροφή της Ελίκης⁴, το 373 π.Χ. ή την αποτυχημένη εισβολή στη Σικελία [415-413 π.Χ]. Σίγουρο πάντως είναι πως στους διαλόγους Τίμαιος και Κριτίας, που γράφτηκαν το 360 π.Χ., έχουμε τις πρώτες γνωστές αναφορές στην Ατλαντίδα. Ο ερευνητής John V. Luce υποθέτει ότι ο Πλάτωνας, αφού περιέγραψε την αρχή του κόσμου και της ανθρωπότητας στον Τίμαιο, καθώς επίσης και την αλληγορική τέλεια κοινωνία της αρχαίας Αθήνας και της επιτυχούς υπεράσπισης της εναντίον της εχθρικής Ατλαντίδας στον Κριτία, θα έκανε κύριο θέμα του “Ερμοκράτη”, ενός τρίτου σχετικού διαλόγου, τη στρατηγική του Ελληνικού πολιτισμού κατά τη σύγκρουσή του με τους βαρβΆρους.

Πιθανές θέσεις της Ατλαντίδας

Η ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ: Ο Πλάτωνας έγραψε για την Ατλαντίδα στον Τίμαιο: “Οι ιστορίες μιλούν για μια τρανή δύναμη που απρόκλητη εκστράτευε έναντι Ευρώπης και Ασίας, και στην οποία η πόλη σας κατάφερε να θέσει τέλος. Αυτή η δύναμη ξεπρόβαλε από τον “Πέλαγος του Άτλαντα⁵”. Τότε το πέλαγος αυτό ήταν πλεύσιμο, και είχε ένα νησί που βρισκόταν μπροστά από τα στενά που εσείς αποκαλείτε Ηράκλειες Στήλες. Το νησί ταυτόχρονα ήταν μεγαλύτερο από την [Μικρά] Ασία[!], και ήταν ο δρόμος προς άλλα νησιά. Αν από αυτά περνούσες μπορούσες να φτάσεις στην απέναντι ήπειρο⁶ που περιέβαλε τον αληθινό ωκεανό, γιατί η θάλασσα εντός των Ηράκλειων Στηλών είναι μόνο ένα λιμάνι με στενό λαιμό και η άλλη είναι αληθινή θάλασσα της οποίας η περιβάλλουσα γη μπορεί όντως να αποκληθεί άπειρη. Σε αυτή τη νήσο της Ατλαντίδας υπήρχε μια απίστευτα μεγάλη αυτοκρατορία”. Τα τέσσερα πρόσωπα που λαμβάνουν μέρος στους δυο αυτούς διαλόγους είναι οι πολιτικοί Κριτίας και Ερμοκράτης και οι φιλόσοφοι Τίμαιος και Σωκράτης. Πάντως ο μόνος που αναφέρει την Ατλαντίδα είναι ο Κριτίας. Ενώ πιθανότατα όλοι αυτοί οι άνθρωποι έζησαν πραγματικά, οι διάλογοι όπως καταγράφηκαν ίσως είναι δημιούργημα του Πλάτωνα.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ: Στον Τίμαιο έχουμε μια περιγραφή της δημιουργίας και της δομής του σύμπαντος και των αρχαίων πολιτισμών. Στην εισαγωγή, ο Σωκράτης ομιλεί για την τέλεια κοινωνία, όπως περιγράφεται στην “Πολιτεία” του Πλάτωνα, και διερωτάται αν αυτός και οι φιλοξενούμενοί του μπορούν να θυμηθούν μια ιστορία που μιλά για μια τέτοια ακριβώς κοινωνία. Ο Κριτίας αναφέρει μια πραγματική[!] τέτοια ιστορία και συνεχίζει. Στη ιστορία του, η Αθήνα συμβολίζει την τέλεια κοινωνία και η Ατλαντίδα τον αντίπαλό της, την αντιπρόσωπο της αντίθεσης των “τέλειων” γνωρισμάτων που περιγράφονται στην “Πολιτεία”. Ο Κριτίας υποστηρίζει ότι η ιστορία του προέρχεται από μια επίσκεψη του Σόλωνα στη Σάις της Αιγύπτου, όπου γνώρισε ένα ιερέα που του μετάφρασε τη σχετική ιστορία στα Ελληνικά από ιερογλυφικά κάποιων παπύρων. Κατά τον νεότερο χρονολογικά Πλούταρχο, ο ιερέας ονομαζόταν Σόνχις, αλλά, αυτός ο προσδιορισμός μένει ανεπιβεβαίωτος.

  ΠΟΣΕΙΔΩΝ ΚΑΙ ΑΤΛΑΝΤΙΣ -ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟ ΤΟΠΟΥ: Κατά τον Κριτία, οι θεοί διαίρεσαν τη Γη ώστε ο καθένας να έχει το μερίδιό του. Ο Ποσειδών έλαχε το νησί της Ατλαντίδας. Το νησί ήταν μεγαλύτερο από τη Λιβύη και τη Μ. Ασία μαζί, αλλά κατόπιν βυθίστηκε από ένα σεισμό και δεν έμεινε τίποτε άλλο παρά αδιάβατα λασπόνερα, που εμπόδιζαν το ταξίδι στον ωκεανό. Οι Αιγύπτιοι περιέγραψαν την Ατλαντίδα ως ένα νησί περίπου 700 χλμ. πλάτους, αποτελούμενο κυρίως από βουνά στο Βορρά και κατά μήκος της ακτής, ενώ μια μεγάλη στενόμακρη πεδιάδα στα νότια “εκτείνεται σε μια κατεύθυνση 3.000 στάδια (600 χλμ.) και 2,000 στάδια (400 χλμ.) στην άλλη”. Πενήντα στάδια μέσα από την ακτή ήταν ένα “βουνό όχι πολύ υψηλό σε οποιαδήποτε πλευρά”. Εδώ ζούσε μια ντόπια, η Κλειτώ, την οποία ερωτεύτηκε ο Ποσειδώνας και της έκανε πέντε ζεύγη αρσενικών διδύμων. Ο Άτλας, που ήταν ο μεγαλύτερος τους, έγινε βασιλιάς ολόκληρου του νησιού και του ωκεανού, που ονομάστηκε έκτοτε Ατλαντικός, προς τιμήν του, και του δόθηκε το βουνό της γέννησής του και η περιβάλλουσα περιοχή. Άλλος μυθικός βασιλιάς της Ατλαντίδας, αδελφός του Άτλαντα, φέρεται ο Αζάης. Ο Ποσειδώνας χάραξε στο βουνό παλάτι για την αγαπημένη του, και το προστάτευσε με τρεις επάλληλες κυκλικές τάφρους. Οι κάτοικοι του νησιού τότε έκτισαν γέφυρες προς τα βόρεια του βουνού για να το ενώσουν με το υπόλοιπο νησί. Τότε άνοιξαν ένα μεγάλο κανάλι προς τη θάλασσα, έσκαψαν στοές παράλληλα με τις γέφυρες για να περνούν τα πλοία και χάραξαν αποβάθρες πάνω στους πέτρινους τοίχους των τάφρων. Κάθε πέρασμα προς την πόλη φρουρούνταν με πύλες και πύργους. Τα τείχη ήταν κατασκευασμένα από κόκκινη, λευκή και μαύρη πέτρα που έβγαλαν από τις τάφρους, και ήταν επικαλυμμένα με μπρούτζο, χαλκό και κασσίτερο. Εννιά χιλιάδες χρόνια πριν τον Πλάτωνα, ένας πόλεμος ξέσπασε μεταξύ των εντός και των εκτός των Ηράκλειων Στηλών. Η Ατλαντίδα είχε κατακτήσει μέρη της Λιβύης και της Ευρώπης μέχρι την Τυρρηνία⁷, υποδουλώνοντας τους πάντες. Οι Αθηναίοι κατάφεραν να νικήσουν τους Ατλαντίδες και ελευθέρωσαν κατακτημένες περιοχές. “Όμως αργότερα έγιναν δυνατοί σεισμοί και πλημμύρες, και σε μια μόνο δεινή ημέρα και νύχτα όλοι οι πολεμιστές βυθίστηκαν μέσα στη γη, και ομοίως η νήσος της Ατλαντίδας χάθηκε στα βάθη της θάλασσας”, καταλήγει η διήγηση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Πλάτων, Τίμαιος - Κριτίας: Εκδόσεις Κάκτος 1993. The Atlantis Hypothesis: Searching for a Lost Land, Επιμέλεια: Παπαμαρινόπουλος, Σταύρος (2007). Εκδόσεις Ηλιότοπος. Vidal - Naquet, Pierre, Η Ατλαντίδα: Μικρή ιστορία ενός πλατωνικού μύθου, μτφρ. Χρήστος Δ. Μεράντζας, εκδ. Ολκός, Αθήνα 2007. Μαρινάτος Σπ., "Περί τον θρύλον της Ατλαντίδος", Κρητικά Χρονικά, τομ. 4 (1950), σελ. 195-213.

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. “ἐν δὲ δὴ τῇ Ἀτλαντίδι νήσῳ ταύτῃ μεγάλη συνέστη καὶ θαυμαστὴ δύναμις βασιλέων, κρατοῦσα μὲν ἁπάσης τῆς νήσου, πολλῶν δὲ ἄλλων νήσων καὶ μερῶν τῆς ἠπείρου· πρὸς δὲ τούτοις ἔτι τῶν ἐντὸς τῇδε Λιβύης μὲν ἦρχον μέχρι πρὸς Αἴγυπτον, τῆς δὲ Εὐρώπης μέχρι Τυρρηνίας.”

2. “Καθάπερ ἐν τοῖς πρόσθεν ἐλέχθη περὶ τῆς τῶν θεῶν λήξεως, ὅτι κατενείμαντο γῆν πᾶσαν ἔνθα μὲν μείμους λήξεις, ἔνθα δὲ καὶ ἐλάττους, ἱερὰ θυσίας τε αὑτοῖς κατα- σκευάζοντες, οὕτω δὴ καὶ τὴν νῆσον Ποσειδῶν τὴν Ἀτλαντίδα λαχὼν ἐκγόνους αὑτοῦ κατῴκισεν ἐκ θνητῆς γυναικὸς γεν- νήσας ἔν τινι τόπῳ τοιῷδε τῆς νήσου.” και αλλού: “παίδων δὲ ἀρρένων πέντε γενέσεις διδύμους γεννησάμενος ἐθρέψατο, καὶ τὴν νῆσον τὴν Ἀτλαντίδα πᾶσαν δέκα μέρη κατανείμας τῶν μὲν πρεσβυτάτων τῷ προτέρῳ γενομένῳ τήν τε μητρῴαν οἴκησιν καὶ τὴν κύκλῳ λῆξιν, πλείστην καὶ ἀρίστην οὖσαν, ἀπένειμε, βασιλέα τε τῶν ἄλλων κατέστησε, τοὺς δὲ ἄλλους ἄρχοντας, ἑκάστῳ δὲ ἀρχὴν πολλῶν ἀνθρώπων καὶ τόπον πολλῆς χώρας ἔδωκεν.”

3. Δηλαδή, Δυτικά του Γιβραλτάρ, στον Ατλαντικό ωκεανό.

4. Η Ελίκη ήταν μια ιωνική πόλη που βρισκόταν 40 στάδια από το Αίγιο και 12 στάδια (2,2 χλμ) από τη θάλασσα. Ήταν πρωτεύουσα της Ιωνικής Δωδεκάπολης και λατρευτικό κέντρο όλης της Αχαΐας με επίκεντρο τον ναό του Ελικώνιου Ποσειδώνα. Ο Ποσειδώνας, άλλωστε, ήταν ο προστάτης της πόλης και λατρευόταν από την ομηρική εποχή. Οι Αχαιοί έδιωξαν τους Ίωνες και εγκαταστάθηκαν αυτοί στην περιοχή συνεχίζοντας τη λατρεία του Ποσειδώνα. Το όνομα της το οφείλει στην Ελίκη, κόρη του Σελινούντα και γυναίκα του ίωνα. Η πόλη καταστράφηκε από σεισμό κατά το τέταρτο έτος της εικοστής πρώτης Ολυμπιάδας, (χειμώνας 373 π.X.), μαζί με τη γειτονική Βούρα. Τα ερείπια της πόλης καλύφθηκαν στη συνέχεια από θάλασσα. Σύμφωνα με τους Παυσανία και Στράβωνα, οι κάτοικοι της Ελίκης προκάλεσαν την οργή του Ποσειδώνα όταν σκότωσαν ικέτες που είχαν καταφύγει στο ναό του Ποσειδώνα. Ένας τρομακτικός σεισμός κτύπησε την πόλη και την κατέστρεψε ολοσχερώς, ενώ επέζησαν μόνο όσοι έλειπαν από αυτήν. Αμέσως μετά την κτύπησε μεγάλο σεισμικό κύμα [τσουνάμι] και η πόλη καταποντίστηκε στη θάλασσα του Κορινθιακού.

5. Ατλαντικός.

6. Ο Πλάτων υπονοεί μια μακρινή ήπειρο προς τα Δυτικά, εκεί που βρίσκεται η Αμερική.

7. Κεντρική Ιταλία.