Ο Ποσειδών, από χθόνιος θεός, θεός των υδάτων! από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Ποσειδών, από χθόνιος θεός, θεός των υδάτων!

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

   ΓΕΝΙΚΑ: Στην Ελληνική Μυθολογία, ο Ποσειδώνας ήταν αρχικά θεότητα της γης [χθόνιος θεός] και αργότερα θεός της θάλασσας [Πελαγαίος], των ποταμών, των πηγών και γενικά των υδάτων. Σύμφωνα με αρχαιότατες σωζόμενες επιγραφές, ο Ποσειδών λατρευόταν αρχικά στην Πύλο και τη Θήβα και αργότερα ενσωματώθηκε στους ολυμπίους θεούς [Δωδεκάθεο] ως αδελφός του Δία και του Άδη

 

Αθηνά και Ποσειδών

  ΚΑΤΑΓΩΓΗ – ΤΕΚΝΑ: Ο Ποσειδών ήταν γιος του Κρόνου και της Ρέας και αδελφός του Δία. Κατοικούσε πότε στον Όλυμπο και πότε στο παλάτι του στα βάθη της θάλασσας, όπου ζούσε και η γυναίκα του, η Νηρηίδα Αμφιτρίτη. Κατά την κύρια μυθική εκδοχή μεγάλωσε στη Ρόδο, όπου, μετά την ένωσή του με την Αλία, αδελφή των Τελχινών, μυθικών ηρώων του νησιού, γεννήθηκαν έξι γιοι και μια κόρη, η Ρόδη, που έδωσε το όνομά της στο νησί. Ήταν πατέρας ακόμα, μεταξύ άλλων, του Θησέα, αλλά και πολλών τερατωδών μορφών της Μυθολογίας, όπως του Προκρούστη και του Σκίρωνα, των γιγάντων: των δίδυμων Ώτου και Εφιάλτη [από την ένωσή του με την Ιφιμέδεια, κόρη του βασιλιά της Θεσσαλίας Τρίοπα], του Τιτυού [από την Ελαρά, κόρη του Ορχομενού], αλλά και του Ωρίωνα [από την Ευρυάλη, κόρη του Μίνωα]. Θεωρούνταν ακόμα εξημερωτής του πρώτου αλόγου και γεννήτορας του μυθικού φτερωτού αλόγου του Πήγασου. Η τελευταία του ιδιότητα προέρχεται από την πρώτη του υπόσταση, πριν τα Αρχαϊκά Χρόνια, αυτή του χθόνιου θεού [Πετραίος Ποσειδών¹]. Σαν θαλάσσιος θεός, ο Ποσειδών ταξίδευε με το χρυσό του άρμα πάνω στα κύματα, που άνοιγαν χαρούμενα στο πέρασμά του, χωρίς να βρέχεται καθόλου το άρμα του, ενώ γύρω του έπαιζαν δελφίνια. Με την τρίαινά του μπορούσε τόσο να δημιουργεί τρικυμίες όσο και να ηρεμεί τα νερά. Θεωρούνταν προστάτης των ναυτικών και των ψαράδων. Ακόμη, επειδή ο Ποσειδών ήταν “υπεύθυνος” για γεωλογικά φαινόμενα όπως οι σεισμοί², οι άνθρωποι του πρόσφεραν θυσίες και τον επικαλούνταν για τη σταθερότητα του εδάφους και την ασφάλεια των κτιρίων, ενώ τον τιμούσαν και με ιπποδρομίες. Σύμβολά του ήταν η τρίαινα, το ψάρι [συνήθως το δελφίνι] και πιο σπάνια το άλογο ή ο ταύρος.

   ΣΤΗ ΡΩΜΑΊΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ: Στην ιταλική χερσόνησο ο θεός λατρευόταν με το ετρούσκικο όνομα Neptuns, το οποίο πέρασε και στη Λατινίκή ως Neptunus. Σε και τις δύο περιπτώσεις ο λατρευόμενος θεός ήταν θεός της θάλασσας ανάλογος με τον Ποσειδώνα.

 

Ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο

ΛΑΤΡΕΙΑ: Παρ΄ότι ο Ποσειδών έχασε τη “μάχη” για την προστασία της Αθήνας από την Αθηνά, ο ίδιος λατρευόταν ως δεύτερος τη τάξει θεός της πόλης. Στην Κόρινθο και σε πολλές ελληνικές αποικίες της Μεγάλης Ελλάδας ήταν ο προϊστάμενος θεός της πόλης [πολιούχος]. Στην καλοκάγαθη πτυχή του, ο Ποσειδών παρουσιαζόταν δημιουργώντας νέα νησιά και προσφέροντας ήρεμες θάλασσες. Όταν όμως οργιζόταν, χτυπούσε είτε το έδαφος με την τρίαινά του και προκαλούσε χάος και σεισμούς, είτε τη θάλασσα, οπότε έφερνε ναυάγια και πνιγμούς. Στην Οδύσσεια, η μνησίκακη οργή του Ποσειδώνα εναντίον του Οδυσσέα, δυσκόλεψε ιδιαίτερα τον πολυμήχανο ήρωα από την άφιξή του στην πατρίδα του, την Ιθάκη. Οι ναυτικοί προσεύχονταν πάντα στον Ποσειδώνα για ένα ασφαλές ταξίδι, πνίγοντας μερικές φορές άλογα ως θυσία! Ο Παυσανίας γράφει³ ότι ο Ποσειδών ήταν ένας από τους επιστάτες των χρησμών στους Δελφούς προτού να αναλάβει ο Απόλλων. Απόλλωνας και Ποσειδών πάντως λειτουργούσαν παράλληλα και στενά σε πολλά θέματα, όπως στην αποίκιση νέων πόλεων. Ο Δελφικός Απόλλωνας παρείχε την έγκριση την εγκατάσταση ανθρώπων σε αποικίες, ενώ ο Ποσειδών βοηθούσε δίνοντάς τους το εξαγνιστικό ύδωρ για τη θυσία που αφορούσε στην ίδρυση της αποικίας. Στο έργο του Ξενοφώντα “Κύρου Ανάβασις”, μια ομάδα στρατιωτών στο 400-399 π.Χ. τραγουδούσε στον Ποσειδώνα παιάνα, ένα είδος ύμνου, που τραγουδιέται, όμως, κανονικά για τον Απόλλωνα. Συχνά η χθόνια μορφή του Ποσειδώνα προκαλούσε ορισμένες μορφές διανοητικής διαταραχής. Άλλωστε ο Ποσειδών θεωρείτο πατέρας πολλών τερατωδών, και εγκληματικών ακόμη, μορφών της Μυθολογίας. Σε ένα ιπποκράτειο κείμενο που αναφέρεται στις ιερές νόσους αναφέρεται ότι ο Ποσειδών κατηγορήθηκε για ορισμένους τύπους επιληψιών. Τέλος αξίζει να αναφέρουμε ότι προς τιμήν του Ποσειδώνα γράφηκε ένας ομηρικός Ύμνος, που παρατίθεται πιο κάτω.

  ΑΛΛΑ ΤΕΚΝΑ ΤΟΥ ΠΟΣΕΙΔΩΝΑ: Ο πιο γνωστός γιγαντόμορφος γιος του θεού ήταν ο Κύκλωπας Πολύφημος, από το σμίξιμό του με τη Νύμφη Θόοσσα. Αυτός δεν είχε συγγενική σχέση με τους ομώνυμους γιους της Γαίας. Προσωποποιούσε την τυφλή και κτηνώδη δύναμη που στερείται οποιουδήποτε ίχνους λογικής. Ο Όμηρος μας αφηγείται το πάθημά του από τον Οδυσσέα. Ένας από τους πιο σημαντικούς ήρωες της αρχαιότητας, ο Θησέας, θεωρούνταν γιος του Ποσειδώνα και της Αίθρας που τη συνάντησε στο νησί Θήρα. Από τη Μελανίππη ο Ποσειδών απέκτησε δυο δίδυμους γιους, τον Βοιωτό και τον Αίολο, που αργότερα έγιναν επώνυμοι ήρωες της Βοιωτίας και της Αιολίας. 

 

Σημαντική είναι και η σχέση του με την Τυρώ. Αυτή ήταν ερωτευμένη με τον ομορφότερο ποταμό, τον Ενιπέα και ο Ποσειδώνας, που την αγάπησε, εμφανίστηκε μπροστά της με τη μορφή του ποταμού και έσμιξε μαζί της. Απέκτησαν δυο γιους, τον Πελία και τον Νηλέα. Ο Πελίας βασίλεψε στη Θεσσαλία και ο Νηλέας εγκαταστάθηκε στη Μεσσηνία και ίδρυσε την Πύλο. Με τη γυναίκα του Νηλέα, τη Χλωρίδα, ζευγάρωσε ο Ποσειδώνας και απέκτησε ένα γιο, τον Περικλύμενο, που του έδωσε τη δυνατότητα να μεταμορφώνεται σ' όποιο ζώο ήθελε. Επίσης από την Κλειτώ απέκτησε τον Άτλαντα, από τη Μελανθώ τον Δελφό, που έδωσε το όνομά του στους Δελφούς, από την Κέρκυρα τον Φαίακα και από τη Ρόδη τον Ιαλυσσό, τον Κάμειρο και τον Λίνδο, που έδωσαν τα ονόματά τους στις τρεις πιο σημαντικές πόλεις της Ρόδου.

Ποσειδών και Νύμφη Αμυμώνη

Ο ΟΜΗΡΙΚΟς ΥΜΝΟΣ ΣΤΟΝ ΠΟΣΕΙΔΩΝΑ⁴: “Κλῦθι, Ποσείδαον γαιήοχε, κυανοχαῖτα, ἵππιε, χαλκοτόρευτον ἔχων χείρεσσι τρίαιναν, ὃς ναίεις πόντοιο βαθυστέρνοιο θέμεθλα, ποντομέδων, ἁλίδουπε, βαρύκτυπε, ἐννοσίγαιε, κυμοθαλής, χαριδῶτα, τετράορον ἅρμα διώκων, εἰναλίοις ῥοίζοισι τινάσσων ἁλμυρὸν ὕδωρ, ὃς τριτάτης ἔλαχες μοίρης βαθὺ χεῦμα θαλάσσης, κύμασι τερπόμενος θηρσίν θ᾽ ἅμα, πόντιε δαῖμον· ἕδρανα γῆς σώζοις καὶ νηῶν εὔδρομον ὁρμήν, εἰρήνην, ὑγίειαν ἄγων ἠδ᾽ ὄλβον ἀμεμφῆ.”

konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Με αυτό το όνομα λατευόταν κυρίως στη Θεσσαλία.

2. Ο Ποσειδών θεωρείτο “υπέυθυνος” για τη μετατροπή της λιμναίας Θεσσαλίας σε εύφορη πεδιάδα. Οι αρχαίοι Θεσσαλοί πίστευαν ότι το γεωλογικό άνοιγμα προς τη θάλασσα, στα Τέμπη, έγινε με την τρίαινα του Ποσειδώνα.

3. Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Βιβλίο Ι', κεφ. 5,5.

4. Ομηρικός Υμνος, ΧΧΙΙ, 6-7.