Η Άρτεμις από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Άρτεμις

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Άρτεμις, από ερυθρόμορφος κύλικα

  ΓΕΝΙΚΑ: H Άρτεμις είναι μια από τις παλαιότερες και πιο ενδιαφέρουσες μορφές του ελληνικού πανθέου. Ήταν κόρη του Δία και της Λητούς, δίδυμη αδερφή του Απόλλωνα. Θεωρείτο βασίλισσα των βουνών και των δασών, θεά του κυνηγιού και προστάτις των μικρών παιδιών και ζώων. Αντίστοιχη της Άρτεμης στη ρωμαϊκή Μυθολογία ήταν η Ντιάνα, ενώ στην Ετρούσκικη, που είχε μεγαλύτερες επιρροές από τον Ελληνικό Μύθο, η θεότητα Αρτούμες.

ΓΕΝΝΗΣΗ-ΠΡΩΤΗ ΝΕΟΤΗΤΑ: Η γέννηση της θεάς τοποθετείται είτε στο νησί Ορτυγία είτε στη Δήλο. Σ' ένα απ' αυτά τα άγονα νησιά και μετά από ταλαιπωρίες και περιπλανήσεις είχε καταφύγει η έγκυος Λητώ προκειμένου να κρυφτεί από την καταδιωκτική μανία της συζύγου του Δία, της Ήρας. Εκεί, με τη βοήθεια γυναικείων θεοτήτων, ήρθε στο φως πρώτα η Άρτεμις και αργότερα ο αδερφός της Απόλλωνας. Από τις πρώτες κιόλας ώρες της γέννησής της η Άρτεμη πήρε πρωτοβουλίες[!]. Αν και νεογέννητη, βοήθησε τη μητέρα της να γεννήσει και το δεύτερο παιδί, τον Απόλλωνα, ταυτιζόμενη έτσι με τη θεότητα Ειλειθυία [<ελεύθω+υιός], τη θεά του τοκετού. Πανέμορφη και πανέξυπνη η Άρτεμη, είχε από νωρίς κερδίσει την εκτίμηση των άλλων θεών. Από τα τρία της χρόνια είχε διαμορφώσει την ενδυμασία της, τον εξοπλισμό της και την ακολουθία της στην αγαπημένη της ενασχόληση, το κυνήγι. Ήταν από παιδί σταθερή και άκαμπτη στις αποφάσεις της. Ο Δίας τη θαύμαζε και την αγαπούσε υπέρμετρα, ικανοποιώντας όλες της τις επιθυμίες. Το πρώτο που ζήτησε η Άρτεμη από τον πατέρα της ήταν η αιώνια αγνότητα και παρθενία. Πιστή και σταθερή σ' ό,τι ζητούσε, η παρθενική θεά δε σπίλωσε ποτέ το ήθος της. Σοβαρή και περήφανη, διατήρησε την αγνότητά της περιφρονώντας πάμπολλες ερωτικές επιθέσεις. Αφοσιωμένη στο κυνήγι και τη φύση, αδιαφόρησε για τις χαρές του γάμου και τις ερωτικές απολαύσεις Αυτό απαιτούσε και από την ακολουθία της, δηλαδή τις Νύμφες που την περιστοίχιζαν.

  ΑΜΕΙΛΙΚΤΗ: Η Άρτεμη ήταν μια θεά αμείλικτη που δεν την άρεσε να συγχωρεί. Οποιαδήποτε παρατυπία ή παρέκκλιση από τα πιστεύω της και τις αρχές της τιμωρούνταν. Τα θανατηφόρα της βέλη στόχευαν θνητούς, θεούς και ήρωες που παρέβλεπαν την ύπαρξή της ή αμελούσαν τις αρχές και τη λατρεία της. Κάποτε ο Ακταίων, γιος της Αυτονόης και του Αρισταίου, έτυχε να δει την Άρτεμη γυμνή, την ώρα που έκανε το λουτρό της. Η θεά από φόβο μήπως διαδοθεί το περιστατικό, τον μεταμόρφωσε σε ελάφι κι έβαλε τα σκυλιά που τον συνόδευαν να τον κατασπαράξουν. Σε άλλη περίπτωση, η Καλλιστώ, μία από τις συνοδούς της Άρτεμης στο κυνήγι, κόντεψε να χάσει τη ζωή της από τα βέλη της θεάς γιατί αποπλανημένη από τον Δία είχε χάσει την αγνότητά της. Η Άρτεμις ακόμη, κατά μία εκδοχή, σκότωσε και την Αριάδνη, γιατί είχε απαχθεί και αποπλανηθεί από τον Θησέα. Ακόμη κι ο Ωρίων, γιος του Ποσειδώνα, βρήκε κι αυτός θάνατο από τα βέλη της Άρτεμης, γιατί είχε σμίξει με τη θεά της αυγής, την Ηώ, ή γιατί σύμφωνα με άλλη παράδοση είχε καυχηθεί ότι ήταν καλύτερος απ' αυτήν στην τέχνη του τόξου! Η Άρτεμις πάντως είχε ιδιαίτερη αδυναμία στα παιδιά και τους έφηβους. Νέοι και νέες που διατηρούσαν την αθωότητά τους και που ζούσαν σύμφωνα με τις αρχές της ήταν ευνοούμενοί της και βρίσκονταν υπό την προστασία της. Ο Ιππόλυτος, που ήταν αφοσιωμένος σ' αυτήν και τη λατρεία της, αποτελεί ζωντανό παράδειγμα. Διότι εκείνος, δεινός κυνηγός, είχε αφιερώσει τη ζωή του στην πανέμορφη Άρτεμη και στο ιδανικό που η ίδια πρέσβευε. Καμιά γυναίκα δε στάθηκε ποτέ ικανή να τον παρασύρει. Ούτε και η Φαίδρα, σύζυγος του Θησέα, μπόρεσε να τον αποπλανήσει. Η υποδειγματική του συμπεριφορά έκανε τη θεά να συγκινηθεί και να του χαρίσει τιμές, δόξες και αιώνια μεταθανάτια τιμή.

Ιωνικό δίδραχμο με τη μορφή της θεάς

ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΑ: Η Άρτεμις ήταν από τις ομορφότερες και κομψότερες θεές του Ολύμπου. Οι αρχαίοι Έλληνες τη φαντάζονταν ψηλή, με ευγενική ομορφιά, αγέρωχη κορμοστασιά και περήφανο περπάτημα. Στις περισσότερες εκδηλώσεις της η Άρτεμις εμφανίζεται ώριμη κι αποφασιστική. Γυναίκα δραστήρια και ευκίνητη, η θεά διοχέτευε την ενεργητικότητά της στην καταδίωξη θηραμάτων στα βουνά. Συνοδευόμενη από Νύμφες και από άγρια κυνηγόσκυλα, έτρεχε σε λίμνες, ποτάμια και βουνά προκειμένου να βρει τα θηράματά της. Αγέρωχη, δεινή γνώστρια της τοξευτικής τέχνης και ικανή δρομέας και κυνηγός, επιδίδονταν με πάθος στο κυνήγι. Ένα από τα βασικότερα γνωρίσματα της Άρτεμης ήταν η καθολική της κυριαρχία επί της φύσεως. Ως προστάτιδα της φύσης η Άρτεμη θεωρείτο υπεύθυνη, παράλληλα με τη Δήμητρα, τόσο για τη γεωργία όσο και για την κτηνοτροφία. Μάλιστα, όσες από τις περιοχές δεν τηρούσαν τις υποχρεώσεις τους απέναντί της ή παρέβλεπαν την ύπαρξή της, είχαν να αντιμετωπίσουν την εκδικητική οργή της, δηλαδή καταστροφή των σπαρτών και ασθένειες των κοπαδιών.

Ο Ακταίων βλέπει την Άρτεμη στο λουτρό.

ΑΔΜΗΤΟΣ ΚΑΙ ΟΙΝΕΑΣ: Ο Άδμητος και ο Οινέας αντιμετώπισαν, εξαιτίας της αμέλειας και της αδιαφορίας που έδειξαν, την οργή της θεάς. Ο Άδμητος στη γαμήλια γιορτή του είχε ξεχάσει να θυσιάσει στην Άρτεμη. Η Άρτεμις, οργισμένη από την παρατυπία, έστειλε στο νυφικό του κρεβάτι φίδια, ενώ ετοιμάστηκε να του αφαιρέσει τη ζωή. Μάταια ο Απόλλωνας προσπάθησε να την καλοπιάσει. Τελικά ο ίδιος έπεισε τις Μοίρες να του χαρίσουν τη ζωή και σαν αντάλλαγμα να πάρουν τη ζωή κάποιου άλλου δικού του ανθρώπου. Στην απαίτηση αυτή των Μοιρών μόνο η γυναίκα του Άλκηστις προσφέρθηκε. Τελευταία όμως στιγμή η επέμβαση του Ηρακλή την έσωσε προτού προλάβει η ψυχή της να διαβεί το κατώφλι του Άδη. Ο Οινέας πάλι, κάποτε είχε ξεχάσει να θυσιάσει στην προστάτιδα της πόλης του Καλυδώνας, δηλαδή στην Άρτεμη. Η αδιαφορία του κόστισε πολύ στο λαό της πόλης. Ένας τεράστιος κάπρος σταλμένος από τη θεά προκάλεσε τεράστιες καταστροφές σε γη, σε ζώα και ανθρώπους. Κανείς δε μπορούσε να τον σκοτώσει. Ο Μελέαγρος μόνο, ο γιος του Οινέα, ήταν τελικά εκείνος που τον εξόντωσε, αλλά στη συνέχεια σκοτώθηκε σε μια συμπλοκή γύρω από τη μοιρασιά. Η γυναίκα και η μητέρα του Μελέαγρου μη αντέχοντας τη θλίψη του θανάτου του αυτοκτόνησαν από τη στεναχώρια τους. Οι αδερφές του, τέλος, που αδιάκοπα τον θρηνούσαν, μεταμορφώθηκαν από την Άρτεμη σε φραγκόκοτες.

Jacob Van Loo: Diana

   ΑΡΤΕΜΙΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΗΣ: Αξίζει να αναφέρουμε ότι η Άρτεμις πήρε ενεργό μέρος και σ' έναν από τους άθλους του Ηρακλή. Ο Ηρακλής για μεγάλο διάστημα καταδίωκε μια πανέμορφη ελαφίνα με χρυσά κέρατα και χάλκινα πόδια, ιδιοκτησία της ίδιας της θεάς. Η Άρτεμη, με τη συνδρομή του αδερφού της, του Απόλλωνα, τον εμπόδισε μεν να σκοτώσει το ζώο, τον προέτρεψε όμως να το παραδώσει στην Τίρυνθα, στο βασιλιά Ευρυσθέα. Με την παραλαβή του ζώου ο Ευρυσθέας της το αφιέρωσε και πάλι.

Η ΝΙΟΒΗ: Στην περίπτωση της Νιόβης που παινεύτηκε (συγκριτικά με τη Λητώ) για τα πολλά και όμορφα παιδιά της οι δίδυμοι θεοί συμμετείχαν στην τιμωρία της. Επτά βέλη της Άρτεμης κι επτά του Απόλλωνα καρφώθηκαν στα δεκατέσσερα παιδιά της και τα σκότωσαν. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και για τον ίδιο λόγο η Άρτεμη σκότωσε κάποτε τη Χιόνη, κόρη του Δαιδαλίωνα και ερωμένη του Απόλλωνα, γιατί είχε καυχηθεί ότι η ομορφιά της ξεπερνούσε κι αυτήν της πανέμορφης θεάς.

Μακεδονικό νόμισμα της Ρωμ. περιόδου [περ. 150 π.Χ.]

ΣΤΟΝ ΤΡΩΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ: Στον Τρωικό πόλεμο μαζί με τον αδερφό της, τον Άρη, την Αφροδίτη και τη Λητώ, η Άρτεμις συμμετείχε ενεργά με το μέρος των Τρώων. Ένα από τα πρώτα περιστατικά που συνέβησαν προτού ακόμη ξεκινήσει ο πόλεμος οφειλόταν στο θυμό και την οργή της Άρτεμης. Ο ελληνικός στόλος, εξαιτίας της άπνοιας που είχε δημιουργήσει η θεά, δεν μπορούσε να ξεκινήσει. Κι αυτό γιατι κάποτε, ο αρχηγός των Αχαιών Αγαμέμων, είχε εισβάλει σ' ένα άλσος αφιερωμένο στην Άρτεμη και είχε σκοτώσει ένα ιερό ελάφι. Η θεά εξοργίστηκε και απαίτησε τη θυσία της κόρης του Ιφιγένειας[!] προκειμένου ευνοϊκοί άνεμοι να βοηθήσουν τον απόπλου των ελληνικών καραβιών. Ακόμη, ο πληγωμένος από τον Διομήδη Αινείας είχε δεχθεί στη διάρκεια του πολέμου τη βοήθεια της Άρτεμης και είχε κατορθώσει έτσι να ανακτήσει τις δυνάμεις του και να επιστρέψει στη μάχη.

Άρτεμις η Εφεσία

  ΛΑΤΡΕΙΑ-ΣΥΜΒΟΛΑ: Τα σύμβολα της Άρτεμης ήταν ζώα, φυτά ή και όπλα: κατσίκα, τράγος, ελάφι, αρκούδα, σκύλος, φίδι, δάφνη, φοίνικας, κυπαρίσσι, σπαθί, φαρέτρα, ακόντιο και άλλα. Στη Βραυρώνα της Αττικής λατρευόταν η Άρτεμις Βραυρωνία. Εκεί υπήρχε ένας από τους σημαντικότερους ναούς της. Η λατρεία της θεάς ήταν τόσο γενικευμένη που στην περιοχή δόθηκε το όνομα Αρτέμιδα. Στην περιοχή υπάρχει σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνος, με εκθέματα, μεταξύ άλλων, από το ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος. Ναός ακόμη της θεάς υπήρχε στην περιοχή του Μετς, στο κέντρο της Αθήνας [Αγροτέρα Άρτεμις]. Ναοί της Αρτέμιδος υπήρξαν και στις περιοχές που ονομάζονταν Αρτεμίσιο, όπως και στην Αρτεμισία της Μεσσηνίας [Λιμνάτις Άρτεμις]. Άλλοι σπουδαιοι ναοί της υπήρξαν ο Ναός της Αυλίδειας Αρτέμιδος, στην Αυλίδα και ο ναός της Αρτέμιδας στους Λουσούς της Αχαϊας, που ήρθε στο φως χάρις στις εργασίες του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών [1898]. Οι κυριότερες εορτές προς τίμήν της Αρτέμιδος ήταν: οι Σπονδές των Πλαταιών, την έκτη ημέρα του Βοηδρομιώνος, η Επιστροφή της Ιφιγένειας, στην σημερινή Αρτέμιδα Αττικής, τα μικρά Ελευσίνια Μυστήρια, στον ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος στο Μετς, τα Αμαρύσια, αρχικά στην Αμάρυνθο της Εύβοιας, και αργότερα στην Αττική στο Μαρούσι, τα Ελαφηβόλια, την έκτη μέρα του Ελαφηβολιώνος, τα Εφέσια, στην αρχαία Έφεσο, τα Μουνίχια, την 16η του Μουνιχιώνα, στο λόφο τηςΜουνιχίας στον Πειραιά.

Tiepolo: Αρτεμις

  ΕΠΩΝΥΜΙΑ: Τα κυριότερα επωνύμια της Αρτέμιδος ήταν από τοπωνύμια λατρείας της: Αγροτέρα, Αλφειαία, Αμαρυσία, Βραυρωνία, Επιδήλιος, Εφεσία, Λαφρία, Λιμνάτις, Μουνιχία, Τρικλαρία. Άλλα ονόματά της προέρχοντιαι από την ταύτιση της θεάς με άλλες θεότητες, ή κάποιες ιδιότητές της: Δικτυνναία [στην περιοχή του Διστόμου], Εκάτη και Ελαφηβόλος, Ελαφιαία, Ευπλοία, Σωτείρα.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com