Ο Ερμής από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Ο Ερμής

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

   

   ΓΕΝΙΚΑ: Ο Ερμής, ένας από τους βασικούς θεούς του δωδεκαθέου είναι ο αγγελιαφόρος των θεών, ο ψυχοπομπός, αυτός δηλαδή που οδηγεί τις ψυχές των νεκρών στον Άδη, αλλά είναι και προστάτης των κλεφτών[!], των τυχερών παιχνιδιών και του εμπορίου. Σύμφωνα με τον επικρατέστερο μύθο, πατέρας του Ερμή ήταν ο Δίας και μητέρα του η Μαία, μία από τις Πλειάδες, τις θυγατέρες του Άτλαντα.

ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΒΡΕΦΙΚΗ “ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ”: Στην Αρκαδία, σε μια σπηλιά του όρους Κυλλήνη, γεννήθηκε ο Ερμής. Από τα πρώτα του βήματα έδειξε αρκετά από τα χαρίσματα με τα οποία ήταν προικισμένος. Βρέφος ακόμη, κατάφερε να πηδήξει έξω από την κούνια του και να βγει από την σπηλιά χωρίς να γίνει αντιληπτός. Βγαίνοντας σκόνταψε σε μία χελώνα η οποία του έκανε μεγάλη εντύπωση. Αφού την περιεργάστηκε, εμπνεύστηκε να της αδειάσει το καύκαλο και να το μεταμορφώσει, προσθέτοντας για χορδές κομμάτια από προβατίσια έντερα, σε ένα έγχορδο μουσικό όργανο. Έπειτα, εξαντλημένος και πεινασμένος, αποφάσισε να ταξιδέψει στο βορρά αναζητώντας τροφή. Κατά το ηλιοβασίλεμα έφτασε στην Πιερία[!] και βλέποντας το κοπάδι βοδιών του αδελφού του Απόλλωνα, αποφάσισε να το κλέψει. Σκεπτόμενος όμως ο ευφυής και παμπόνηρος μικρός θεός ότι μπορεί να γίνει αντιληπτός, σκαρφίστηκε ένα τέχνασμα για να μπερδέψει τον αδελφό του. Ξεχωρίζοντας από το κοπάδι τα 50 καλύτερα ζώα τα έκανε να περπατούν ανάποδα ώστε τα ίχνη τους να οδηγούν στο σημείο από όπου αυτά ξεκίνησαν. Τα οδήγησε έτσι στην Πύλο όπου τα έκρυψε σε έναν στάβλο. Δύο απ' αυτά όμως τα έσφαξε για να χορτάσει την πείνα του. Έπειτα, αθόρυβα, ξάπλωσε στην κούνια του! 

   

Ερμής και Άργος

   Την επόμενη μέρα ο Απόλλων, ως μάντης που ήταν, κατάλαβε το τέχνασμα του αδελφού του και αφού τον ανακάλυψε στο σπήλαιο, τον κατηγόρησε στην μητέρα του. Ακολούθησε έντονη αντιπαράθεση με τον Ερμή, ο οποίος αρνήθηκε τα πάντα και, μάλιστα, του πρότεινε με θράσος να πάνε στον Όλυμπο να λύση ο Δίας την διαφορά τους! Ο Δίας βλέποντας την ευστροφία και ικανότητα του μικρού του γιου, αλλά και την πονηριά και το θράσος του, ακούγοντας και τα παράπονα του Απόλλωνα κατάφερε να συμφιλιώσει τα δύο αδέλφια και διέταξε το μικρό Ερμή να επιστρέψει τα υπόλοιπα βόδια στον αδελφό του. Επιπλέον για να τον εξευμενίσει πλήρως ο Ερμής τού έπαιξε με την αυτοσχέδια λύρα μουσική. Βλέποντας ο Απόλλων το καταπληκτικό όργανο που κατασκεύασε ο μικρός του αδελφός μαγεύτηκε τόσο, που του το ζήτησε ως δώρο. Ο Ερμής του το έδωσε αφού ο Απόλλων του επέτρεψε να κρατήσει τα βόδια που του είχε κλέψει αρχικά.

Μία από τις Ερμές της αρχαίας Αγοράς

  ΚΑΘΗΚΟΝΤΑ: Οι ικανότητες του Ερμή αποδείχθηκαν χρήσιμες για όλους σχεδόν τους θεούς οι οποίοι τον θαύμαζαν για την ευστροφία και την πονηριά του και του εμπιστευόντουσαν διάφορες αποστολές. Πρώτος ο Δίας, ο οποίος τον έχρισε κήρυκα και αγγελιοφόρο του, χαρίζοντας του φτερωτά σανδάλια και το κηρύκειον. Με αυτά ο θεός πετούσε πάνω από στεριά και θάλασσα και μετέφερε στον υπόλοιπο κόσμο την θέληση του Δία, ενώ στον Δία επέστρεφε με ειδήσεις από τα μέρη που επισκέπτονταν. Μπορώντας να μεταφέρεται σε ουρανό και γη ο Ερμής ταχύτατα, κατάφερε να αποκτήσει την ικανότητα να ταξιδεύει και στον Κάτω Κόσμο. Ο βασιλιά του Κάτω Κόσμου Άδης εκτιμώντας τις ικανότητες του Ερμή τον ονόμασε συνοδό των νεκρών στον άλλο κόσμο και έκτοτε απέκτησε και την ιδιότητα του ψυχοπομπού.

Η ΧΙΟΝΗ ΚΑΙ Η ΚΑΥΧΗΣΙΑ ΤΗΣ: Με τον Απόλλωνα ο Ερμής μοιράστηκε κάποτε και την ίδια γυναίκα. Ήταν η Χιόνη, κόρη του Δαιδαλίωνα, που το ίδιο βράδυ κοιμήθηκε και με τους δύο θεούς. Δύο δίδυμα αδέλφια γεννηθήκανε από τη Χιόνη τα οποία είχαν διαφορετικό θεό πατέρα. Ο Φιλήμωνας, μετέπειτα βασιλιάς και μουσικός της Φωκίδας, ήταν ο γιος του Απόλλωνα και ο Αυτόλυκος, που είχε την ικανότητα τα μεταμορφώνει ότι άρπαζε, ήταν ο κλέφτης γιος του Ερμή. Έχοντας κάνει δύο θεούς να την ερωτευτούν μέσα σε μία μέρα η Χιόνη, μην μπορώντας να κρύψει την υπερηφάνεια της, άρχισε να καυχιέται για την ομορφιά και τα προσόντα της τολμώντας να πει ότι είναι ομορφότερη από την θεά Άρτεμη. Ακούγοντάς το αυτό η θεά δεν δίστασε να στείλει τα τρομερά της βέλη να της πάρουν την ζωή.

  ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ: Ο Ερμής είναι ίσως η συμπαθέστερη φιγούρα του ελληνικού δωδεκάθεου, καθώς συνδυάζει τα ανθρώπινα με τα θεϊκά στοιχεία, αλλά και γιατί θεωρείται ουσιαστικά ο πρώτος δάσκαλος του ανθρώπινου γένους. Εκείνος είναι που εισήγαγε τα γράμματα και τις επιστήμες στην ανθρωπότητα, δίδαξε τη χρήση της σκέψης ενώ υπάρχουν μύθοι πoυ αποδίδουν σε αυτόν τη μετάδοση της γνώσης της φωτιάς. Ταυτόχρονα είναι προστάτης του εμπορίου, των θυσιών και της μαγείας. Διαθέτει, επιπλέον, μια περισσότερο ανθρώπινη [σκοτεινή] όψη, καθώς είναι πρώτος στην απατεωνιά, το ψέμα και την κλεψιά. Βασικότερα γνωρίσματά του, ωστόσο, είναι ότι είναι αγγελιαφόρος των θεών, δηλαδή μεσάζων μεταξύ αυτών και των ανθρώπων, ενώ επιτελεί και το λειτούργημα του ψυχοπομπού. Επίσης, είναι από τις θεότητες που για τις δραστηριότητες τους χρησιμοποιούν τη σκοτεινή νύχτα και για αυτό θεωρείται πως έχει σχέση με τη Σελήνη. Μάλιστα αναφέρεται ότι το βράδυ που έκλεψε τα βόδια του Απόλλωνα, η Σελήνη βγήκε δυο φορές, για να τον διευκολύνει στη μετακίνησή του από την Πιερία μέχρι την Πύλο. Σύμβολά του είναι το κηρύκειο, έμβλημα των γοργόφτερων αγγελιοφόρων, και τα φτερωτά σανδάλια.

Ερμής και Ορφέας

  ΚΑΤΑΓΩΓΗ-ΕΞΕΛΙΞΗ: Η καταγωγή του Ερμή είναι μακρινή και συνδέεται με την προϊστορική Ελλάδα, καθώς υπάρχουν στοιχεία που υποδεικνύουν ότι οι Ερμές ή Ερμεία, (οι ορθωμένοι λίθοι που χρησιμοποιούνταν για την οριοθέτηση περιοχών και ως οδοδείκτες) ήταν διαδεδομένες στην προϊστορική Κρήτη και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, ενώ θεωρείται πως έχουν στενή σχέση με τα πιο αρχέγονα μυστήρια της ελληνικής επικράτειας στην αρχαιότητα, τα Καβείρια. Κατά την πτολεμαϊκή περίοδο η Αλεξάνδρεια κατέστη ξακουστό πνευματικό κέντρο της εποχής, στην οποία συναντώνται και αναμιγνύονται όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα. Από τότε κυρίως που οι Έλληνες ήρθαν σ' επαφή με τον αιγυπτιακό πολιτισμό και θρησκεία, επήλθε μια ταύτιση τού ελληνικού Ερμή και του αιγυπτιακού Θωθ, καθώς διαπίστωσαν ότι υπήρχαν κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσα στις δυο θεότητες. Ωστόσο, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, κυρίως, και τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες διαμορφώθηκε μια νέα αρχετυπική μορφή, η οποία δεν ήταν ακριβώς ούτε ο Ερμής ούτε ο Θωθ, αλλά ένας συνδυασμός των χαρακτηριστικών και των δύο, διανθισμένων με επιδράσεις από την ιουδαϊκή παράδοση. Θεωρείται ότι ο Ερμής της ελληνιστικής περιόδου ήταν μια προσεκτικά κατασκευασμένη κοσμοπολίτικη θεότητα, η οποία μπορούσε να ταυτιστεί με θνητά πρόσωπα. Για παράδειγμα, οι Λυκάονες δεν είχαν καμιά δυσκολία να αναγνωρίσουν στο πρόσωπο του Απόστολου Παύλου τον ενσαρκωμένο Ερμή, γιατί ήταν ο πιο ικανός ομιλητής. Και τούτο γιατί ο Ερμής-Θωθ, ως αγγελιοφόρων των θεών, καθιερώθηκε ως το πρόσωπο εκείνου που ερμηνεύει στους ανθρώπους τη θεϊκή θέληση. 

 

  Η Στωική φιλοσοφία απέδωσε στον Ερμή έναν κεντρικότερο ρόλο στη θεολογία, θεωρώντας τον ως Λόγο-Δημιουργό, επηρεασμένοι προφανώς από την αιγυπτιακή αποδοχή του Θωθ ως δημιουργού. Παρ' όλο που στην αρχή οι Ρωμαίοι, σαφώς επηρεασμένοι από το αρχαιοελληνικό πάνθεο, εκρωμάισαν τις ελληνικές θεότητες, στη συνέχεια, η αιγυπτιακή επίδραση είχε ως πρώτο αποτέλεσμα να ταυτίσουν τον Ερμή [Mercurius] με τον Θωθ, αλλά δε στάθηκαν εκεί. Μπήκαν στον πειρασμό να δώσουν μια μυθολογική ερμηνεία της παρουσίας του Ερμή στην Aίγυπτο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Κικέρων ονόμασε τουλάχιστον πέντε πρόσωπα που διεκδικούσαν το όνομα Ερμής. Από αυτά το τρίτο ήταν ο γνωστός Ερμής, καρπός της ένωσης του Δία με τη Μαία, ενώ το πέμπτο, που λατρεύτηκε στο Φενεό, λέγεται ότι σκότωσε το φύλακα των κοπαδιών του Απόλλωνα, τον Άργο, και για να αποφύγει τις συνέπειες κατέφυγε στην Aίγυπτο. Αυτός, σύμφωνα με τον Κικέρωνα, είναι που δίδαξε στους Aιγύπτιους τους νόμους και το αλφάβητό τους και είναι εκείνος που οι Αιγύπτιοι αποκαλούσαν Θωθ.

Ερμής και Πάρις

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Walter Burkert, Greek Religion, 1985 section III.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com