Η Δήμητρα από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

 

Η Δήμητρα

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Δήμητρα και Τριπτόλεμος

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ: Η Δήμητρα (Δημήτηρ), ήταν η ανθρωπόμορφη θεότητα της καλλιέργειας της γης, δηλαδή της γεωργίας, αλλά και της φυσικής βλάστησης, του εδάφους και της γονιμότητας. Συνεπώς θεωρείτο και προστάτιδα του γάμου και της μητρότητας των ανθρώπων. Ανήκε στου κύριους θεούς του Ολύμπου [Δωδεκάθεο].

ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ: Η Δήμητρα ήταν κόρη του Κρόνου και της Ρέας και αδερφή της Ήρας, της Εστίας, του Δία και του Ποσειδώνα. Ο Κρόνος κατάπινε τα παιδιά του, μεταξύ αυτών και τη Δήμητρα, μόλις γεννιόντουσαν από φόβο μην του πάρουν το θρόνο. Η Ρέα μην αντέχοντας άλλο να χάνει τα παιδιά της, βοήθησε τον μικρότερο, τον Δία, να εκθρονίσει τον Κρόνο και να ελευθερώσει τα αδέρφια του από την κοιλιά του πατέρα τους.

  ΕΡΩΤΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ: Η Δήμητρα γενικά ήταν απόμακρη και ακατάδεκτη, γι´αυτό και οι εραστές της ήταν ολιγάριθμοι. Πρώτος διεκδικητής ο Δίας, μεταμορφώθηκε σε ταύρο για να ζευγαρώσει μαζί της. Όμως, μετάνιωσε και ευνούχισε ένα κριάρι δίνοντας τα όργανά του στην αγκαλιά της Δήμητρας ως ένδειξη μεταμέλειας! Εκείνη δέχτηκε τη συγγνώμη του και μερικούς μήνες μετά γέννησε τη μονάκριβη κόρη της, την Περσεφόνη. Ακολούθησε ο έρωτας του Ποσειδώνα για τη θεά. Η Δήμητρα για να γλυτώσει από την πολιορκία του μεταμορφώθηκε σε φοράδα και κρύφτηκε στα βασιλικά κοπάδια του Όκνιου, γιου του Απόλλωνα. Τότε ο Ποσειδώνας μεταμορφώθηκε σε άλογο[!] και κατάφερε να ζευγαρώσει μαζί της!! Καρποί αυτής της συνεύρεσης ήταν μία κόρη, η Δέσποινα, το όνομα της οποίας δεν έπρεπε ποτέ να προφέρεται, και ένα άλογο με φτερά και μαύρη χαίτη, ο Αρ(ε)ίων. Η οργή της Δήμητρας για τον βιασμό της από τον Ποσειδώνα, της έδωσε το προσωνύμιο Ερινύα. Ο Δίας για να την κατευνάσει έστειλε Νύμφες να την λούσουν στον ποταμό Λάδωνα, παίρνοντας έτσι το προσωνύμιο Λουσία.

  ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΙ ΙΑΣΙΩΝ: Ο τρίτος γνωστός εραστής της Δήμητρας ήταν ένας θνητός, ο Ιασίων, τον οποίο η θεά ερωτεύτηκε παράφορα. Υπάρχουν δύο εκδοχές για τη γνωριμία τους. Η πρώτη τους θέλει να γνωρίζονται στους γάμους του βασιλικού βηβαϊκού ζεύγους Κάδμου και Αρμονίας. Η δεύτερη, στην Ίδη της Κρήτης, όπου ο Ιασίων κυνηγούσε. Και οι δύο εκδοχές πάντως καταλήγουν στην ερωτική συνεύρεση της θεάς και του θνητού σε έναν αγρό που είχε οργωθεί τρεις φορές. Λίγο καιρό μετά η θεά γέννησε τον Πλούτο που χάριζε στους ανθρώπους πλούτη και αφθονία. Εδώ βλέπουμε ξεκάθαρα το συμβολισμό της γονιμότητας που απεδίδετο στη Δήμητρα.

Η ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ: Η Δήμητρα και η κόρη της Περσεφόνη ήταν οι κεντρικοί λατρευόμενοι χαρακτήρες των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Φαίνεται πως η λατρεία τους προηγήθηκε εκείνης του Δωδεκαθέου. Σε αρκετές περιπτώσεις οι δύο θεότητες συγχέονται ή θεωρούνται μια θεά με δύο πρόσωπα. Η αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη [Πλούτωνα], είχε ως αποτέλεσμα τον μαρασμό της Δήμητρας. Εγκατέλειψε τον Όλυμπο και περιπλανιόταν μαυροφορεμένη και βουβή ανάμεσα στους ανθρώπους ψάχνοντας την Περσεφόνη. Τα νιάτα και το κάλλος της έδωσαν τη θέση τους στα γκρίζα μαλλιά και το πένθος.

Η ΔΗΜΗΤΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ: Κάποτε η Δήμητρα έφτασε στην Ελευσίνα και κάθισε κοντά στο Καλλίχορον φρέαρ, πάνω σε ένα βράχο που ονομάστηκε αγέλαστος. Εκεί την βρήκαν οι τέσσερις κόρες του βασιλιά Κελεού. Η Δήμητρα δεν αποκάλυψε τη θεϊκή της ταυτότητα λέγοντας ότι ερχόταν από την Κρήτη και είχε ξεφύγει από πειρατές. Οι κοπέλες την πληροφόρησαν πως οι γονείς τους λόγω γήρατος δεν μπορούσαν να αναλάβουν την ανατροφή του νεογέννητου γιου τους, του Δημοφώντα. Η Δήμητρα δέχτηκε να αναλάβει εκείνη παραμάνα και υποσχέθηκε ότι το παιδί θα μεγαλώσει χωρίς να αρρωστήσει ποτέ. Φτάνοντας στο παλάτι η θεά παρουσιάστηκε στη Μετάνειρα, σύζυγο του Κελεού. Η αίθουσα φωτίστηκε από ένα δυνατό φως, γεγονός που γέμισε τη Μετάνειρα με δέος για την άγνωστη γρια και της παραχώρησε το θρόνο της. Η Δήμητρα αρνήθηκε και κάθισε βουβή δίπλα στο θρόνο αρνούμενη να φάει οτιδήποτε. Μόνο τα αστεία και τα τραγούδια μιας υπηρέτριας, της Ιάμβης¹, κατάφεραν να την κάνουν να γελάσει. Η Δήμητρα ανέλαβε την ανατροφή του Δημοφώντα και αποφάσισε να κάνει το παιδί αθάνατο. Του άλειφε το κορμί με αμβροσία και το βράδυ τον έβαζε μέσα σε φωτιά για να καούν τα θνητά του μέλη. Όταν η Μετάνειρα είδε τυχαία τις περίεργες μεθόδους της Δήμητρας άρπαξε το γιό της και άρχισε να απειλεί τη θεά. Η Δήμητρα εξοργίστηκε και φανέρωσε την πραγματική της ταυτότητα. Διέταξε τον Κελεό να χτίσει ναό με βωμό πάνω στο Καλλίχορον και απομονώθηκε εκεί θρηνώντας για την κόρη της. Δίδαξε στους γιους του Κελεού, Τριπτόλεμο, Διοκλή και Εύμολπο, να τελούν τα Ελευσίνια Μυστήρια.

  Η ΛΥΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ: Η θλίψη και η οργή για την αρπαγή της Περσεφόνης την οδήγησε στην απόφαση να μην αφήσει κανένα σπόρο να φυτρώσει πάνω στη γη. Η ανθρωπότητα άρχισε να μαστίζεται από λιμό και ο Δίας αποφάσισε πως ήταν καιρός να επέμβει. Έστειλε την Ίριδα αλλά και άλλους θεούς με δώρα για να την πείσει να αφήσει τη γη να καρπίσει και η ίδια να επιστρέψει στον Όλυμπο. Η Δήμητρα όμως απαιτούσε την επιστροφή της Περσεφόνης. Έτσι ο Δίας έστειλε στον Άδη τον Ερμή διατάζοντας τον Πλούτωνα να αφήσει ελεύθερη την Κόρη. Ο Πλούτων υπάκουσε αφού πρώτα έδωσε στην Περσεφόνη να φάει έξι σπυριά ροδιού για να τη δέσει για πάντα με τον Κάτω Κόσμο². Η Περσεφόνη γύρισε στη Δήμητρα και η θεά άφησε τη γη να βλαστήσει. Από τότε η Περσεφόνη περνούσε στον Άδη έξι μήνες και τους υπόλοιπους με τη μητέρα της στον Όλυμπο³.

ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΑ ΕΛΕΥΣΙΝΙΑ: Τα Μικρά Ελευσίνια ή της Άγρας [από την περιοχή της Αττικής Άγρα όπου ετελούντο], εορτάζονταν το μήνα Ανθεστηριώνα [μέσα Φλεβάρη με μέσα Μάρτη], όταν η Περσεφόνη ανέβαινε στη μητέρα της από τον Άδη. Ήταν προετοιμασία και εξαγνισμός για τα Μεγάλα Ελευσίνια. Σύμφωνα με το μύθο ιδρύθηκαν από τη Δήμητρα για τον εξαγνισμό του Ηρακλή από τους φόνους των Κενταύρων. Τα Μεγάλα Ελευσίνια εορτάζονταν το μήνα Βοηδρομιώνα [μέσα Αυγούστου με μέσα Σεπτέμβρη], όταν η Περσεφόνη επέστρεφε στον Πλούτωνα.

Η επιστροφή της Περσεφόνης

   ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑ: Η μεγαλύτερη γιορτή προς τιμήν της Δήμητρας ήταν τα Θεσμοφόρια, το μήνα Πυανεψίωνα [μέσα Σεπτεμβρίου με μέσα Οκτωβρίου], την εποχή της σποράς. Τελούντο σε όλη την Ελλάδα και ήταν γιορτή που συμμετείχαν μόνο παντρεμένες γυναίκες. Όσο διαρκούσαν τα Θεσμοφόρια οι γυναίκες απείχαν από σαρκικές απολαύσεις, νήστευαν και αντάλλασσαν μεταξύ τους άσεμνα αστεία[!], πιθανώς προς τιμήν των αστείων της Ιάμβης που έκανε τη Δήμητρα να γελάσει. Η γιορτή ολοκληρωνόταν με τα Καλλιγένεια όπου οι γυναίκες γλεντούσαν. Από τη γιορτή των Θεσμοφορίων αποδόθηκαν στη Δήμητρα τα ονόματα Θεσμοφόρος και Καλλιγένεια.

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ- ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ: Σύμβολα της Δήμητρας ήταν οι γερανοί, το στάχυ, ο νάρκισσος, η παπαρούνα, η μυρτιά κι ο κρόκος. Οι μέλισσες θεωρούντο ιέρειές της, ενώ στις θυσίες προς τιμήν της προσέφεραν ταύρους, μοσχάρια και μέλι. Πριν το όργωμα οι αγρότες θυσίαζαν στην Προηροσία Δήμητρα, στο θερισμό στην Δρεπανηφόρον, στο αλώνισμα στην Αλωάδα και την άνοιξη στη Δήμητρα Χλόην. Άλλα ονόματα της θεάς ήταν: Ιουλώ, Αγλαόκαρπος, Σιτώ, Πολύκαρπος, Σπερμία, Σταχυοτρόφος, Μηλοφόρος [αυτή που αυξάνει τα πρόβατα] και Φιλόπυρος. Το όνομά της προέρχεται από το “Δη” (δωρικός τύπο της Γης⁴) και το “μήτηρ”, δηλαδή μητέρα γη. Πάντως είναι πιθανό η Δήμητρα να ήταν και η Μεγάλη Θεά στη Μινωική Κρήτη⁵. Αξίζει τέλος να αναφέρουμε ότι η Δήμητρα “καταστερίστηκε”, σύμφωνα με τον Άρατο ως αστερισμός της Παρθένου. Στην εικονογραφία, ο αστερισμό της Παρθένου παρουσιάζει τη Δήμητρα με ένα δεμάτι στάχυα στο χέρι της να κάθεται δίπλα στον αστερισμό του Λέοντα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: L.H. Jeffery (1976), Αρχαϊκή Ελλάδα: Οι ελληνικές πόλεις-κράτη 800-500 π.Χ. (Ernest Benn Limited). Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, 8.25.50, 1.22.3, 3.14.5, .9.39.2-5, 8.13.13, 7. 27, 9. 8.42.1. Martin Nilsson (1967), Die Geschichte der Griechiesche Θρησκεία, V. 1. Walter Burkert, (1985), Ελληνική Θρησκεία, Harvard University Press, 1985. Jane Ellen Harrison, Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας,1903. Karl Kerenyi, Ελευσίνα: αρχετυπική εικόνα της μητέρας και της κόρης,1967. Martin P. Nilsson, Ελληνική Λαϊκή θρησκεία, 1940. Danny Staples, Ο Κόσμος του κλασικού Μύθου,1994.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com

1. Τότε, κατά το μύθο, δημιουργήθηκε πρώτη φορά και το ιαμβικό μέτρο της μουσικής.

2. Δείγμα συμπαθητικής μαγείας.

3. Κατ΄άλλους στον Κάτω Κόσμο έμενε 3 ή 4 μήνες.

4. Δᾶ, στο Λεξικό Liddell και Scott.

5. Martin Nilsson,Geschichte der Griechischen Θρησκεία, vol. I (Verlag CHBeck) σελ. 444, 461-462.